Hạ lễ sau ngày rằm, mùng một: thụ lộc, bảo quản đồ cúng và xử lý tàn hương cho đúng
Trả lời ngắn: hạ lễ khi hương đã tàn: thưa ngắn với gia tiên, rồi thu đồ ăn đem dùng ngay hoặc cất tủ lạnh, quả còn tươi chia cả nhà, nước cúng đổ vào chậu cây hoặc bồn rửa sạch, hoa héo bỏ đi. Đồ cúng là đồ ăn, phải theo quy tắc an toàn thực phẩm như mọi bữa cơm.
Hạ lễ là gì và khi nào hạ
Hạ lễ là thu dọn lễ vật trên bàn thờ sau khi cúng. Theo thói quen phổ biến, người ta chờ hương cháy hết hoặc gần hết, thường khoảng nửa giờ, rồi mới hạ. Trước khi hạ, người chủ lễ có thể vái hoặc thưa một câu ngắn như xin phép thụ lộc.
Với lễ chỉ có hương, hoa, nước, quả, việc hạ lễ không cần vội; quả để tới hôm sau cũng được. Với mâm cơm mặn, xôi, chè, nên hạ sớm vì đồ ăn đã nấu chín không để lâu được ở nhiệt độ phòng.
Thụ lộc nghĩa là gì
Thụ lộc là ăn, dùng lễ vật sau khi cúng, với ý nghĩa nhận phúc lộc từ tổ tiên. Đây là nét đẹp: lễ vật không bị bỏ phí, cả nhà cùng ăn một bữa có ý nghĩa. Nhiều gia đình mời cả hàng xóm, người già trong xóm một phần quả, bánh.
Không có quy định ai được thụ lộc trước. Thói quen hay gặp là mời người lớn tuổi nhất trong nhà ăn trước, trẻ con được chia bánh kẹo. Đó là cách dạy con cháu biết kính trên nhường dưới.
Đồ ăn đã nấu: quy tắc hai giờ
Theo khuyến cáo an toàn thực phẩm phổ biến, đồ ăn đã nấu chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá hai giờ; khi trời nóng trên ba mươi độ thì nên rút ngắn còn khoảng một giờ. Vi khuẩn sinh sôi nhanh ở khoảng nhiệt độ ấm. Đồ cúng bày từ sáng tới trưa, đặc biệt thịt, gà luộc, canh, xôi, là nhóm có nguy cơ.
Cách làm an toàn: bày mâm ngay trước khi thắp hương, hạ ngay sau khi hương tàn, ăn liền hoặc để nguội nhanh rồi cho tủ lạnh. Hâm nóng lại kỹ trước khi ăn. Với cơm, xôi để lâu, lưu ý rằng có loại vi khuẩn sinh độc tố chịu nhiệt; hâm lại không làm mất độc tố đó, nên đừng để cơm xôi ngoài quá lâu rồi trông vào việc hâm.
Quả cúng: chia, cất, chế biến
Quả tươi hạ xong có thể để tiếp trong rổ thoáng một hai ngày. Quả đã bổ, đã bóc phải ăn trong ngày. Quả có vết dập lan rộng, mốc trắng, mùi chua lạ thì bỏ, không tiếc. Quả chín nhiều làm sinh tố, mứt, bánh là cách tận dụng.
Nhiều người lớn tuổi có thói quen để quả cúng lại tới khi héo mới bỏ, vì nghĩ "để lâu cho trọn lễ". Có thể nhẹ nhàng giải thích: thụ lộc lúc quả còn tươi mới là trọn lễ.
Nước cúng xử lý thế nào
Nước cúng sau lễ thường được đổ vào chậu cây, gốc cây trong vườn hoặc bồn rửa sạch. Một số người dùng nước cúng để rửa mặt hoặc uống với mong muốn may mắn; nước đã để ngoài, có bụi tàn hương, nên không khuyến khích uống.
Chén nước cúng nên rửa và phơi khô ít nhất mỗi tuần, tránh rêu và cặn. Nếu có chén dự phòng, thay luân phiên cho tiện.
Hoa héo và lá úng
Hoa cúng héo không cần nghi lễ gì đặc biệt. Bỏ hoa vào thùng rác hữu cơ hoặc ủ phân cho cây, rửa bình, thay nước. Có người cho rằng hoa cúng không được bỏ vào thùng rác; quan niệm này thường xuất phát từ lòng kính trọng, có thể đem ủ vào gốc cây trong vườn nếu có.
Đừng để hoa héo trên bàn thờ nhiều ngày: nước bình bốc mùi, ruồi giấm bay ra là cảnh dễ thấy. Thay hoa hoặc dọn bình là đủ kính trọng.
Tàn hương và chân hương
Tàn hương rơi trên mặt bàn thờ có thể lau bằng khăn ẩm, gom vào bát hương hoặc bỏ đi. Chân hương (que tre còn lại) không cần rút hằng tháng. Nhiều nhà chỉ rút chân hương vào cuối năm, trước hoặc sau lễ ông Công ông Táo, để lại số lẻ chân hương theo quan niệm dân gian. Chân hương rút ra thường đem hoá (đốt) hoặc thả xuống dòng nước sạch; nếu sống ở thành phố, gói gọn và bỏ đúng nơi là được.
Bát hương quá đầy chân hương làm hương cắm không vững, dễ đổ, có thể bén lửa nhau. Nếu thấy hương nghiêng ngả, đó là lúc nên rút bớt, bất kể đã tới cuối năm hay chưa.
Vàng mã ngày thường
Ngày rằm, mùng một thường không cần vàng mã. Nếu nhà có lệ đốt, hãy đốt ít, đốt ở nơi trống, xa đồ dễ cháy, có thùng nước bên cạnh, chờ tro nguội rồi mới đổ. Không đốt trong nhà, trong căn hộ, ngoài ban công có rèm. Tro vàng mã nguội có thể bỏ vào thùng rác vô cơ.
Nhiều nhà sư khuyên không nên đốt vàng mã vì không có trong giáo lý nhà Phật và gây lãng phí. Đây là chuyện quan niệm từng gia đình; về an toàn thì đốt càng ít càng tốt.
Lau dọn bàn thờ sau lễ
Sau khi hạ lễ, lau mặt bàn thờ bằng khăn ẩm riêng, không dùng chung khăn lau bếp. Đồ thờ bằng đồng chỉ cần lau khô, không đánh bóng bằng chất tẩy mạnh mỗi tháng. Đồ thờ sứ rửa nước ấm, để ráo. Gỗ thì lau khăn khô, tránh nước đọng làm nứt.
Nếu muốn có khăn lau, chổi lông nhỏ riêng cho bàn thờ, có thể chọn các bộ dụng cụ đơn giản; một số món đồ thờ và phụ kiện có thể tham khảo ở mục đồ thờ trên Thế Giới Phong Thủy. Một chiếc khăn sạch dành riêng là đủ, không cần mua bộ "khăn tẩy uế" đắt tiền.
Những điều kiêng khi hạ lễ cần hiểu đúng
Có những lời kiêng như "không được hạ lễ khi hương còn cháy", "không được ăn đồ cúng trước khi người lớn ăn", "không được cho người ngoài ăn đồ cúng gia tiên". Mỗi nhà mỗi lệ. Lời kiêng có lý do thực tế (chờ hương tàn để khỏi cháy khi thu dọn) thì nên theo; lời kiêng gây lãng phí, mất hoà khí thì có thể bàn lại.
Không có kiêng kỵ nào đáng để cả nhà ăn đồ ăn đã ôi. Sức khoẻ của người sống là điều tổ tiên mong nhất.
Một quy trình hạ lễ gọn trong mười phút
- Chờ hương tàn, người chủ lễ vái ba vái hoặc thưa một câu ngắn.
- Thu mâm mặn, xôi chè trước: đưa vào bếp, ăn ngay hoặc để nguội rồi cất.
- Thu quả: quả còn nguyên để rổ thoáng, quả đã bổ để ăn trong ngày.
- Đổ nước cúng, rửa chén, úp ráo.
- Lau mặt bàn thờ, gom tàn hương.
- Kiểm tra lại không còn tàn lửa, nến đã tắt, đèn điện tắt nếu không dùng.
Mười phút này cũng là lúc để cả nhà cùng làm, trẻ con giúp rửa chén, người lớn lau bàn thờ. Việc nhỏ đều đặn như vậy giữ được nếp nhà lâu hơn những lời dặn dài.
Nếu trong nhà có người lớn tuổi quen để đồ cúng lâu, hãy nói chuyện nhẹ nhàng bằng lý do sức khoẻ thay vì phản bác niềm tin. Đa số người lớn sẵn lòng thay đổi khi hiểu rằng con cháu vẫn tôn trọng lễ, chỉ muốn cả nhà ăn uống an toàn.