Xôi, chè cúng rằm: sáu món dễ nấu buổi sáng và mẹo để không bị hỏng khi bày

Trả lời ngắn: sáu món lễ ngọt dễ làm cho ngày rằm là xôi gấc, xôi đỗ xanh, chè trôi nước, chè đỗ đen, chè con ong và chè hạt sen. Chỉ cần một xôi hoặc một chè là đủ cho lễ hàng tháng. Ngâm nếp, đỗ từ tối hôm trước để sáng nấu nhanh; bày xôi chè ngay trước khi thắp hương và hạ sớm vì đồ nếp, đồ có nước cốt dừa rất dễ chua.

Vì sao rằm hay có xôi, chè

Xôi và chè là món làm từ nếp, đậu, đường, những thứ nhà nông xưa luôn có. Món ngọt gợi sự đầm ấm, sum vầy, nên thường xuất hiện trong lễ rằm, nhất là rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và các ngày vía. Ở nhiều vùng, xôi chè cũng là lễ chay quen thuộc dâng lên ban Phật.

Một số ý nghĩa được gán: xôi gấc màu đỏ mong may mắn, chè trôi nước mong mọi việc trôi chảy, chè con ong (chè mật nếp gừng) gắn với lễ cúng Táo quân ở miền Bắc. Những ý nghĩa này là cách người ta gửi gắm mong ước, không phải điều kiện để lễ "linh".

Chuẩn bị từ tối hôm trước

• Vo nếp, ngâm nước ấm có chút muối từ tối, khoảng sáu đến tám tiếng.
• Đỗ xanh cà vỏ ngâm riêng, đỗ đen ngâm qua đêm cho nở.
• Bột nếp nhào sẵn, bọc kín để tủ mát nếu làm chè trôi nước.
• Gấc bổ, lấy thịt, trộn chút rượu trắng cho lên màu, để tủ mát.

Khâu chuẩn bị tối hôm trước quyết định buổi sáng có kịp hay không. Sáng hôm sau chỉ còn hấp, nấu, khoảng bốn mươi phút.

Xôi gấc

Trộn đều nếp đã ngâm, để ráo với thịt gấc, chút đường, chút muối. Hấp lửa vừa khoảng hai mươi lăm phút, giữa chừng đảo và rưới chút nước. Gần chín thì thêm một thìa mỡ gà hoặc dầu ăn, trộn đều cho bóng. Xôi gấc cúng thường đơm vào bát rồi úp ra đĩa cho tròn đẹp.

Gấc là quả theo mùa cuối năm; trái mùa có thể dùng gấc đông lạnh. Không nên dùng phẩm màu công nghiệp để nhuộm đỏ.

Xôi đỗ xanh

Nếp và đỗ xanh trộn với nhau theo tỉ lệ khoảng ba nếp một đỗ, thêm chút muối, hấp như xôi thường. Có thể thay đỗ xanh bằng lạc, đỗ đen. Xôi đỗ là món bình dị, hợp với lễ rằm thường ngày và dễ ăn sau lễ.

Chè trôi nước

Bột nếp nhào với nước ấm vừa dẻo, ngắt từng viên, ấn dẹt, cho nhân đỗ xanh đã đồ chín, tán mịn trộn đường, vo tròn. Luộc nước sôi tới khi viên nổi thì vớt ra thả vào nước lạnh. Nước đường nấu với gừng thái sợi, thêm chút muối. Rắc vừng rang, chan nước cốt dừa nếu thích.

Ở miền Bắc có bánh trôi, bánh chay vào Tết Hàn thực mùng ba tháng Ba; miền Nam gọi chung là chè trôi nước. Cách làm gần giống nhau.

Chè đỗ đen

Đỗ đen ngâm qua đêm, ninh với nhiều nước tới khi hạt mềm nhưng còn nguyên, thêm đường, chút muối. Chè đỗ đen để nguội ăn mát, hợp mùa hè. Muốn chè nhanh mềm có thể dùng nồi áp suất. Món này ít hỏng hơn chè có nước cốt dừa.

Chè con ong và chè hạt sen

Chè con ong làm từ nếp nấu với mật mía hoặc đường nâu, gừng thái sợi, khi chín có màu vàng óng, rắc vừng. Chè hạt sen có hạt sen tươi hoặc khô ninh mềm, nấu với đường phèn, thêm long nhãn nếu muốn. Chè hạt sen thanh, hợp lễ chay.

Hạt sen khô nhớ bỏ tâm (mầm xanh) để chè không đắng, hoặc chọn loại đã bỏ tâm sẵn.

Giữ xôi chè không chua, không thiu

Xôi và chè là nhóm dễ hỏng: tinh bột ẩm, ngọt, để ấm là môi trường vi khuẩn ưa thích. Nước cốt dừa còn hỏng nhanh hơn. Nguyên tắc: nấu vừa đủ ăn, bày ngay trước khi thắp hương, hạ trong vòng một hai giờ, phần còn lại để nguội nhanh rồi cho tủ lạnh. Nước cốt dừa nên để riêng, khi ăn mới chan.

Xôi để qua đêm ngoài trời, chè bày từ sáng tới tối là nguồn gây đau bụng hay gặp sau những ngày lễ. Đừng ăn món có mùi chua lạ, nhớt, nổi bọt.

Bày xôi chè lên bàn thờ

Xôi đơm đĩa tròn, chè múc bát nhỏ có nắp hoặc đậy giấy bạc, đặt trên đĩa lót để khỏi chảy ra bàn thờ. Bát chè nóng đặt ở bàn phụ hoặc mâm phía trước, không đặt sát bát hương. Đồ thờ như bát chè, đĩa xôi bằng sứ trắng có thể tham khảo ở mục bát đĩa thờ trên Thế Giới Phong Thủy; chọn bộ nhỏ, dễ rửa.

Khi không kịp nấu

Không kịp nấu thì mua xôi chè ở hàng quen, chọn nơi sạch sẽ, mua đúng sáng hôm đó. Hoặc bỏ phần lễ ngọt, chỉ giữ hương hoa quả nước. Lễ vẫn đủ. Món ngọt tự làm có thêm tấm lòng, nhưng không vì thế mà bắt mình thức khuya dậy sớm tới kiệt sức mỗi tháng hai lần.

Ý nghĩa thường được gửi gắm qua từng món

Đây là ý nghĩa người ta hay gửi gắm, không có văn bản nào quy định món nào cho ngày nào. Mỗi nhà chọn món mình nấu khéo, cả nhà thích ăn là hợp nhất.

Làm nhiều một lần, dùng cho cả tháng?

Một số người làm sẵn nhân đỗ xanh, bột nếp viên trôi nước rồi cấp đông để dùng dần. Cách này dùng được: nhân đỗ để ngăn đá được vài tuần, viên bột nếp chưa luộc để ngăn đá rồi luộc thẳng không cần rã đông. Nhưng xôi đã hấp, chè đã nấu thì không nên để dài ngày, càng không nên cúng lại lần hai món đã hạ từ lễ trước.

Chuẩn bị thông minh giúp lễ rằm nhẹ nhàng, nhưng đồ cúng vẫn nên là đồ mới, sạch, nấu trong ngày.

Lưu ý cho người ăn kiêng đường

Xôi chè ngọt và nhiều tinh bột. Nhà có người tiểu đường có thể làm phần lễ ngọt nhỏ hơn, giảm đường trong chè, dùng đỗ, hạt sen nhiều hơn nếp, và để người bệnh thụ lộc phần quả tươi thay vì chè. Đây là điều bác sĩ điều trị nên được hỏi khi cần chế độ ăn cụ thể.

Chọn nguyên liệu cho món cúng

Nếp ngon là nếp cái hoa vàng hoặc nếp nương, hạt tròn, đều, không lẫn hạt gãy, mùi thơm nhẹ. Đỗ xanh chọn hạt vàng đều, không mốc. Đường nên dùng đường kính trắng hoặc đường phèn cho chè trong. Gừng chọn củ già, thơm. Mua vừa đủ cho một hai lần nấu, đồ khô để lâu dễ bị mọt, đặc biệt mùa nồm.

Nguyên liệu ngon không cần đắt. Một bát chè nấu cẩn thận từ đỗ thường vẫn hơn một bát chè đắt tiền nấu vội.

Nhớ nếm thử chè trước khi bày lên bàn thờ: ngọt vừa, gừng không gắt. Món cúng ngon là món cả nhà muốn ăn tiếp sau lễ.

Câu hỏi thường gặp