Mâm cúng rằm, mùng một tối giản: bao nhiêu là đủ lễ mà không phí
Trả lời ngắn: mâm cúng rằm và mùng một hàng tháng chỉ cần năm thứ cốt lõi: hương, hoa tươi, nước sạch, một đĩa quả và chén trà hoặc rượu nhỏ. Trầu cau, xôi chè hay mâm mặn là phần thêm, tuỳ nếp nhà. Điều người xưa coi trọng là sự sạch sẽ, đúng ngày và lòng thành, không phải số món.
Vì sao ngày rằm, mùng một thành nếp cúng hàng tháng
Theo âm lịch, mùng một là ngày sóc (trăng non) và ngày rằm là ngày vọng (trăng tròn). Hai mốc này chia tháng thành hai nửa, dễ nhớ với nhà nông xưa khi lịch giấy chưa phổ biến. Dần dần, chúng thành hai ngày gia đình dọn dẹp bàn thờ, thắp nén hương báo với ông bà, thần linh rằng nhà vẫn yên ổn.
Vì là lễ thường kỳ, mỗi tháng hai lần, nên ngay từ đầu mâm cúng ngày sóc vọng đã được hiểu là lễ nhỏ. Các dịp lớn như giỗ, Tết, Vu Lan mới cần cỗ bàn. Hiểu được điểm này giúp gỡ áp lực mà nhiều gia đình trẻ đang mang: cứ nghĩ phải bày cho thật đầy mới phải đạo, rồi đâm ngại, rồi bỏ hẳn.
Năm thứ cốt lõi của một mâm cúng hàng tháng
Nếu chỉ có mười phút, đây là những thứ nên có, theo thứ tự quan trọng:
- Nước sạch: một chén hoặc ba chén nhỏ, thay nước mới trước khi thắp hương. Nhiều nhà dùng nước lọc đun sôi để nguội.
- Hương: thường thắp một nén hoặc ba nén. Số lẻ là quan niệm phổ biến, nhưng không có quy định cứng.
- Hoa tươi: cúc, huệ, hồng, lay ơn hoặc hoa sen theo mùa. Hoa cắm ngay ngắn, bỏ lá úng dưới chân nước.
- Một đĩa quả: không bắt buộc đủ năm loại. Một nải chuối, vài quả cam, thanh long là đủ.
- Trà hoặc rượu: một chén trà nóng, hoặc chén rượu trắng nhỏ với nhà có nếp dâng rượu.
Phần thêm gồm trầu cau, bánh kẹo, xôi chè, mâm cơm mặn hoặc chay. Thêm hay không là chuyện nếp nhà và điều kiện, không ảnh hưởng tới việc lễ có "đủ" hay không.
Phần cốt lõi khác phần thêm ở chỗ nào
| Món | Vai trò | Bỏ được không |
|---|---|---|
| Nước, hương, hoa | Thể hiện sự sạch và lòng kính | Nên giữ |
| Quả tươi | Thành quả mùa màng, dễ mua | Giảm số lượng được |
| Trầu cau | Nếp xưa, mở đầu lời thưa | Tuỳ nhà, nhiều nhà Bắc vẫn giữ |
| Xôi, chè | Lễ ngọt, thường dùng ngày rằm | Có thể chỉ làm vào rằm tháng Giêng, tháng Bảy |
| Mâm mặn | Lễ đầy đủ, mời cả nhà ăn sau lễ | Không bắt buộc ngày thường |
Bảng trên không phải luật. Một số dòng họ có lệ riêng, ví dụ rằm nào cũng nấu cơm mặn mời tổ tiên. Nếu nhà có lệ như vậy và còn người lớn giữ nếp, nên hỏi ý họ trước khi rút gọn. Việc giản lược nên là thoả thuận trong nhà chứ không phải tự ý cắt bớt.
Sắm gọn trong một lần đi chợ
Cách nhiều người bận rộn đang làm là gom việc mua sắm vào chiều hôm trước. Hoa mua lúc chiều tối thường còn búp, sáng hôm sau nở vừa đẹp. Quả nên chọn loại để được vài ngày như cam, bưởi, táo, thanh long; tránh quả chín nẫu dễ ruồi bâu khi bày lâu.
Một mẹo nhỏ: chia sẵn ba túi trong tủ lạnh, một túi quả để cúng, một túi để ăn trong tuần. Vậy là không phải mua riêng, cũng không bày quả quá chín. Trầu cau nếu dùng thì mua đúng hôm, vì lá trầu héo rất nhanh.
Chọn hoa cúng cho sạch và bền
Hoa cúng nên là hoa tươi, không dùng hoa giả nếu điều kiện cho phép, vì hoa tươi nói được sự chăm chút. Tuy vậy, với nhà đi vắng lâu, một bình hoa lụa sạch sẽ vẫn tốt hơn một bình hoa tươi đã úng, bốc mùi.
Để hoa bền: cắt chéo cuống dưới vòi nước, tỉa sạch lá ngập nước, thay nước mỗi ngày. Cúc và lay ơn giữ được năm đến bảy ngày, huệ thơm nhưng mau tàn hơn. Tránh dùng hoa có gai nhọn chĩa ra ngoài, hoa đã có mùi lạ. Hoa sen đẹp nhưng nhanh rũ trong phòng máy lạnh, nên cắm gần ngày cúng.
Thắp hương sao cho an toàn
Hương cháy để lại tàn nóng, bàn thờ lại thường đặt cao, sát rèm hoặc gỗ. Vài nguyên tắc nên giữ: bát hương có đủ cát hoặc tro để chân hương đứng vững; không cắm hương nghiêng sát rèm; người lớn thắp và ở lại tới khi hương cháy ổn định; không để trẻ nhỏ tự thắp.
Với căn hộ kín, nên mở cửa sổ hoặc bật quạt hút khi thắp, vì khói hương trong phòng kín không tốt cho người có bệnh hô hấp. Có thể chọn loại hương ít khói, nhưng hương ít khói vẫn là đồ cháy, vẫn cần trông.
Những chiêu bán hàng nên nhận ra
Khi tìm mua đồ cúng, dễ gặp các câu như "cúng phải đủ mâm ngũ quả mới linh", "bát hương phải bộ trọn mới tụ khí", "hoa giả là thiếu tôn kính, gia đạo bất an". Đó là cách gieo lo để bán thêm. Nếp xưa không đòi hỏi những thứ ấy cho một lễ hàng tháng.
Nếu cần sắm sửa thêm, hãy sắm vì cần dùng: một bộ chén nước cho vừa bàn thờ, một đôi bình hoa không quá cao để khỏi đổ, một bát hương đúng kích cỡ. Các món có thể xem tham khảo ở mục vật phẩm trên Thế Giới Phong Thủy, mua món nào hợp chỗ đặt nhà mình là đủ.
Gợi ý một mâm rằm gọn cho gia đình bốn người
Ví dụ cụ thể để dễ hình dung: tối mười bốn mua một bó cúc vàng, một nải chuối, ba quả cam. Sáng rằm dậy sớm hơn mười lăm phút, lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa, bày quả, pha ấm trà, thắp ba nén hương. Cả nhà đứng trước bàn thờ một lúc, người lớn khấn ngắn. Chuối và cam để đến chiều thì hạ, chia cho cả nhà.
Nếu tháng nào có thời gian, nấu thêm nồi chè đỗ đen hoặc đĩa xôi. Đó là phần làm cho mâm ấm hơn, chứ không phải phần làm mâm "đủ".
Khi nào nên làm lễ to hơn
Có hai ngày rằm nhiều gia đình làm lớn hơn: rằm tháng Giêng (Tết Nguyên Tiêu) và rằm tháng Bảy (Vu Lan, xá tội vong nhân). Mùng một tháng Giêng thì thuộc Tết. Ngoài ra, nếu ngày rằm trùng ngày giỗ một người trong nhà, mâm cúng sẽ theo lễ giỗ.
Còn lại, một mâm gọn và sạch là đủ để giữ nếp. Giữ đều mỗi tháng có giá trị hơn một mâm thật to rồi bỏ dở.
Lời khấn ngắn cho ngày thường
Lễ rằm, mùng một không bắt buộc đọc bài văn khấn dài. Người lớn trong nhà có thể khấn bằng lời của mình: xưng tên, địa chỉ, ngày tháng âm lịch, mời gia tiên và thần linh về chứng giám, rồi nói điều gia đình mong. Lời nôm thành thật được nhiều người trong nghề coi là đủ.
Nếu muốn đọc văn khấn in sẵn, chọn bản rõ nguồn, đọc chậm và hiểu nghĩa từng câu. Đọc lắp bắp một bài dài không hiểu nghĩa thì không hơn gì vài câu tự nói. Điều nên tránh là chép những bản văn khấn có lời hứa hẹn kiểu cầu gì được nấy kèm lời doạ nếu không đọc đủ.
Một lưu ý nhỏ cho gia đình có trẻ con: cho trẻ đứng cạnh khi người lớn thắp hương, giải thích ngắn gọn ý nghĩa ngày rằm. Nếp nhà được giữ bằng cách đó, không phải bằng việc bày mâm thật to.