Cúng chay hay cúng mặn ngày rằm, mùng một: chọn theo bàn thờ nào và nếp nhà ra sao
Trả lời ngắn: nơi thờ Phật thì dâng lễ chay: hoa, quả, nước, xôi chè, món chay. Bàn thờ gia tiên và ban thần linh trong nhà thì chay hay mặn đều được, tuỳ nếp gia đình. Nhiều nhà chọn cúng chay ngày rằm, mùng một cho nhẹ và giữ mặn cho giỗ, Tết. Điều cần tránh là đặt đồ mặn lên ban Phật.
Ba nơi thờ, ba thói quen khác nhau
Trong một nhà người Việt có thể có ba chỗ thờ: ban thờ Phật hoặc Bồ Tát, bàn thờ gia tiên, và ban thần linh (Thổ công, Táo quân, hoặc Thần Tài Thổ Địa ở góc nhà). Mỗi chỗ có lệ dâng lễ riêng, nên câu hỏi "cúng chay hay mặn" phải tách theo từng chỗ mới trả lời được.
Nếu chỉ có một bàn thờ gia tiên, mọi chuyện đơn giản hơn nhiều: chay hay mặn là lựa chọn của gia đình. Nếu bàn thờ có cả tượng Phật đặt tầng trên, cần chú ý cách bày để lễ mặn không đặt lên tầng thờ Phật.
Ban thờ Phật: lễ chay
Theo thực hành phổ biến của Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, lễ dâng Phật là lễ chay: hương, hoa, đèn, nước, quả, bánh, xôi chè. Không dâng thịt cá, rượu lên ban Phật. Đây là điểm các nhà sư và người am hiểu nghi lễ đều nói giống nhau.
Khi một bàn thờ có tượng Phật ở trên và bát hương gia tiên ở dưới, mâm mặn nên đặt ở tầng gia tiên hoặc trên một bàn phụ phía trước, không đặt ngang tầm tượng Phật.
Bàn thờ gia tiên: chay hay mặn đều được
Với gia tiên, người Việt cúng theo nếp "sống sao, thờ vậy": người còn sống ăn cơm thì con cháu cũng dâng cơm. Vì thế mâm mặn là truyền thống lâu đời trong ngày giỗ, Tết. Còn ngày rằm, mùng một thường là lễ nhỏ, chay hay mặn tuỳ nhà.
Một số gia đình có người lớn ăn chay ngày rằm, mùng một nên cả mâm cúng hôm đó cũng chay theo. Một số nhà ở miền Bắc lại giữ lệ cúng cơm mặn mỗi rằm. Không bên nào sai; điều quan trọng là thống nhất trong nhà để khỏi mỗi người một ý.
Ban thần linh: theo lệ vùng
Ban Thổ công, Táo quân thường được cúng cùng ngày với gia tiên, lễ vật đơn giản. Ban Thần Tài, Thổ Địa của nhà buôn bán ở miền Nam hay được cúng mặn vào mùng mười hoặc ngày khai trương: thịt heo quay, trứng, tôm luộc. Ngày rằm, mùng một thì đa phần chỉ thắp hương, thay nước, đặt quả.
Mỗi nơi một lệ, nên nếu đang ở nhà chồng hay nhà thuê có ban thờ sẵn, hỏi người trước đã giữ lệ thế nào là cách đơn giản nhất.
Gợi ý mâm chay ngày rằm dễ làm
- Xôi đỗ xanh hoặc xôi gấc, nấu buổi sáng.
- Đậu phụ chiên sả, hoặc đậu sốt cà chua.
- Rau củ luộc: su su, cà rốt, đậu que.
- Canh nấm hoặc canh bí nấu chay.
- Chè trôi nước hoặc chè đỗ đen.
Mâm năm món như trên làm trong khoảng một giờ. Có thể làm nhỏ hơn: một đĩa xôi, một bát chè là đủ cho lễ ngọt ngày rằm. Món chay giả mặn (giò chay, gà chay) dùng được, nhưng nhiều người khuyên nên ưu tiên món chay mộc vì đó mới là tinh thần của lễ chay.
Gợi ý mâm mặn gọn ngày rằm
Nếu nhà giữ nếp cúng mặn, mâm gọn có thể gồm: một đĩa thịt luộc hoặc gà luộc, một đĩa rau xào, một bát canh, bát cơm, đĩa muối hoặc nước chấm. Đó cũng là bữa cơm của cả nhà sau lễ, nên không cần nấu riêng hai lần.
Lưu ý an toàn thực phẩm: đồ mặn đã nấu chín để trên bàn thờ ở nhiệt độ phòng không nên quá hai giờ, trời nóng thì ngắn hơn. Cúng xong nên hạ để ăn ngay hoặc cho vào tủ lạnh. Đây là chỗ nhiều gia đình bỏ qua, nhất là khi bày mâm từ sáng sớm rồi để tới trưa.
Khác nhau giữa ba miền
| Miền | Thói quen thường gặp ngày rằm, mùng một |
|---|---|
| Bắc | Nhiều nhà cúng hương hoa, quả; rằm lớn có mâm mặn với xôi, gà, canh măng |
| Trung | Hay có chè, xôi; nhà có người theo đạo Phật cúng chay nhiều hơn |
| Nam | Phổ biến mâm quả, chè, bánh; ban Thần Tài Thổ Địa được chăm chút |
Đây là xu hướng chung, mỗi làng mỗi nhà đều có khác biệt. Đừng lấy bảng này để bắt bẻ nếp nhà ai.
Đồ thờ cần cho mâm chay hay mặn
Lễ chay cần thêm vài chiếc đĩa sứ trắng, bát nhỏ để chè; lễ mặn cần mâm đủ rộng để bày không chồng chéo. Chọn đồ dễ rửa, không quá nặng để đặt lên bàn thờ cao cho an toàn. Có thể tham khảo các món đồ thờ, đĩa sứ trong danh mục đồ thờ trên Thế Giới Phong Thủy rồi chọn kích cỡ vừa bàn thờ nhà mình.
Điều nên tránh
- Đặt thịt cá, rượu lên ban thờ Phật.
- Bày mâm mặn từ sáng tới tối mới hạ, đồ ăn hỏng.
- Cãi nhau trong nhà vì chuyện chay mặn: lễ mà mất hoà khí thì mất ý nghĩa.
- Tin lời đồn "cúng mặn ngày rằm là phạm" hay "cúng chay gia tiên không nhận": đó là suy diễn, không phải lệ chung.
Cúng chay khi nhà có người ăn chay trường
Gia đình có người ăn chay trường thường cúng chay quanh năm, kể cả ngày giỗ. Không có gì sai trong việc đó. Nếu dòng họ đông người và có người muốn giữ lệ mâm mặn ngày giỗ, có thể làm hai mâm: mâm chay dâng lên bàn thờ, mâm mặn để con cháu ăn chung sau lễ. Cách này được nhiều nhà dùng để không ai thấy bị gạt khỏi nếp chung.
Khi người chay trường là người chủ lễ, mâm cúng theo ý họ là hợp lẽ. Con cháu muốn thêm món mặn thì bàn với người lớn trước, đừng tự ý đặt lên bàn thờ khi người chủ lễ không đồng ý.
Cách bày mâm cho gọn và đẹp mắt
Dù chay hay mặn, mâm cúng đẹp nhờ sự gọn gàng hơn là số món. Một vài nguyên tắc dễ làm: món khô đặt phía trong, món có nước đặt phía ngoài gần người dâng để dễ bưng; bát cơm, đôi đũa đặt ngay ngắn; đĩa xôi hoặc bánh để giữa; hoa ở hai bên hoặc phía sau, không che bát hương.
Đồ ăn đậy lồng bàn hoặc khăn sạch cho tới lúc thắp hương, tránh ruồi muỗi. Khi đã thắp hương thì mở ra. Nước chấm, muối tiêu để trong chén nhỏ có nắp. Những chi tiết này không thuộc về lễ nghi, nhưng giúp mâm cúng sạch, và người dâng thấy nhẹ lòng.
Với nhà nhỏ, có thể bày mâm trên bàn ăn đặt trước bàn thờ rồi thắp hương, không cần bê cả mâm lên bàn thờ cao. Cách này an toàn hơn, nhất là với mâm có canh nóng.
Khi đi vắng ngày rằm
Đi công tác hay về quê đúng ngày rằm, nhiều người lo bàn thờ ở nhà lạnh lẽo. Có thể thắp hương sớm hơn một ngày, hoặc nhờ người thân ở gần thắp giúp. Không thắp được thì để lại chén nước sạch, bình hoa tươi trước khi đi. Không cần áy náy: nếp thờ cúng là để giữ sự nhớ ơn, không phải một nghĩa vụ ràng buộc tới mức phải bỏ việc để về.
Tóm lại, câu hỏi chay hay mặn nên được trả lời bằng ba câu hỏi nhỏ hơn: thờ ai, nhà mình giữ lệ gì, và ai là người chủ lễ. Trả lời xong ba câu đó, mâm cúng tự khắc rõ ràng.