Mâm cúng mười hai Bà Mụ và Đức Ông ngày đầy tháng: gồm những gì, chia phần ra sao và bày thế nào
Trả lời ngắn: mâm cúng Mụ đầy tháng thường gồm mười hai phần nhỏ giống nhau dành cho mười hai Bà Mụ (mỗi phần có chén chè, đĩa xôi nhỏ, miếng trầu, bông hoa, đồ hàng mã nhỏ), và phần lớn hơn dành cho Đức Ông, có nơi chia thành ba phần lớn. Kèm theo là mâm mặn hoặc chay tuỳ nhà, hương, nến, nước, trái cây. Số lượng mỗi thứ có thể giản lược, miễn chia đủ mười hai phần cho đều.
Cấu trúc chung của mâm cúng Mụ
Điểm đặc biệt của mâm cúng Mụ là chia phần. Mười hai Bà Mụ được dâng mười hai phần nhỏ giống hệt nhau, thể hiện sự công bằng và lòng biết ơn với từng vị. Đức Ông được dâng một phần lớn, đặt ở giữa hoặc phía trước. Ở một số nơi, phần lớn chia ba, gắn với cách thờ ba vị lớn tuỳ theo tín ngưỡng địa phương.
Vì cách hiểu khác nhau, gia đình nên hỏi người lớn trong nhà hoặc người bán đồ cúng ở địa phương về lệ chia phần. Cả hai cách đều phổ biến.
Lễ vật cho mười hai phần nhỏ
- Mười hai chén chè nhỏ (chè trôi nước, chè đậu trắng hoặc chè xôi tuỳ nơi).
- Mười hai đĩa xôi nhỏ hoặc mười hai nắm xôi.
- Mười hai miếng trầu cau têm sẵn hoặc trầu cau nhỏ.
- Mười hai bông hoa nhỏ hoặc mười hai cành hoa.
- Mười hai bộ hàng mã nhỏ (quần áo, hài, vòng, gương lược giấy) nếu nhà có lệ.
- Mười hai chén nước hoặc mười hai ly nước nhỏ ở một số nơi.
Nhiều cửa hàng đồ cúng bán sẵn bộ mâm Mụ chia sẵn phần, tiện cho gia đình bận rộn.
Lễ vật cho phần Đức Ông
Phần dâng Đức Ông lớn hơn: một bát chè to hoặc đĩa xôi lớn, trầu cau, hoa, bộ hàng mã lớn hơn, có nơi thêm mâm mặn với gà luộc hoặc chân giò. Phần này thường đặt ở giữa mâm hoặc ở hàng trước, các phần nhỏ xếp hai bên hoặc vòng quanh.
Xôi và chè: chọn món gì
| Món | Hay dùng ở | Ý nghĩa dân gian |
|---|---|---|
| Xôi gấc | Nhiều nơi miền Bắc | Màu đỏ may mắn |
| Xôi đậu xanh, xôi vò | Nhiều nơi | Ấm no, tròn đầy |
| Chè trôi nước | Nhiều nơi miền Bắc, miền Nam | Tròn trịa, đủ đầy |
| Chè đậu trắng, chè xôi nước | Tuỳ địa phương | Ngọt lành |
Món nào cũng được, chọn món nhà mình nấu ngon và tiện. Chè nên để nguội vừa trước khi bày cho đỡ hơi nước bốc lên đọng vào hoa.
Nấu chè trôi nước cho mâm cúng
Chè trôi nước là món cúng Mụ quen thuộc vì viên tròn tượng trưng cho sự tròn đầy. Vỏ làm từ bột nếp nhào với nước ấm, nhân đậu xanh hấp chín nghiền mịn với ít đường. Viên nhỏ cỡ đầu ngón tay cái là vừa chén cúng. Luộc trong nồi nước sôi tới khi viên nổi lên, vớt ra thả vào nước đường gừng.
Với mâm cúng, nên để chè nguội bớt trước khi bày. Nếu có trẻ nhỏ trong nhà, nhắc cháu không bốc viên chè cúng, vì viên nếp dẻo dễ gây hóc với trẻ dưới bốn tuổi; khi cho trẻ ăn, cắt nhỏ viên chè.
Nấu xôi gấc cho mâm cúng Mụ
Xôi gấc đỏ là lựa chọn phổ biến vì màu đẹp. Gạo nếp ngâm qua đêm, trộn với ruột gấc đã bóp lấy phần thịt đỏ, thêm chút rượu trắng và muối, đồ trong chõ khoảng ba mươi đến bốn mươi phút, giữa chừng xới đều và trộn thêm ít đường, mỡ gà hoặc dầu ăn cho bóng. Gấc ngoài mùa có thể thay bằng xôi đậu xanh hoặc xôi vò.
Khi chia mười hai phần, dùng khuôn nhỏ hoặc thìa để các nắm xôi đều nhau. Mâm nhìn ngay ngắn, chụp ảnh kỷ niệm cũng đẹp hơn.
Mâm mặn và mâm chay
Ngoài phần chè xôi, nhiều gia đình bày thêm mâm mặn: gà luộc, chân giò, xôi, canh. Một số nhà cúng chay hoàn toàn với chè, xôi, hoa quả. Không có quy định bắt buộc. Nhà theo đạo Phật thường chọn chay; nhà theo lệ địa phương có mâm mặn thì làm mâm mặn, miễn sạch sẽ, tươm tất.
Trái cây và hoa
Đĩa trái cây năm loại hoặc theo mùa đặt cạnh mâm. Hoa tươi nên chọn loại không có phấn bay nhiều, không mùi quá nồng, vì bé và mẹ ở gần. Hoa cúc, hoa hồng nhỏ, hoa đồng tiền là lựa chọn thường gặp. Tránh đặt hoa có gai sát mép bàn nơi trẻ con chạy chơi.
Đồ hàng mã cho lễ đầy tháng
Đồ hàng mã cúng Mụ thường là quần áo, giày dép, gương lược, vòng xuyến giấy nhỏ. Đây là phần tuỳ nếp nhà; nhiều gia đình ngày nay giảm hoặc bỏ hàng mã. Nếu dùng, nên mua lượng vừa phải. Khi hoá, chọn chỗ thoáng ngoài trời, xa phòng bé, có người trông tới khi tắt hẳn, không hoá trong căn hộ kín.
Những biến thể theo vùng miền
Ở nhiều nơi miền Nam, mâm cúng Mụ có thêm chè đậu trắng, xôi vò và bộ đồ chơi giấy nhỏ; miền Bắc hay dùng xôi gấc, chè trôi nước và gà luộc ở mâm mặn. Có gia đình miền Trung đặt thêm chén cháo trắng. Những khác biệt ấy đều là nếp quen của địa phương, không có cách nào là duy nhất đúng.
Nếu ông bà ở quê dặn thêm món gì, cứ làm theo cho cụ vui. Mâm cúng có thêm một món của bà nội hay bà ngoại cũng là cách nối hai bên gia đình qua em bé.
Cách bày mâm cho đẹp
- Đặt bàn thấp ở nơi thoáng, sạch, trải khăn sáng màu.
- Đặt phần Đức Ông ở giữa hoặc hàng trước.
- Xếp mười hai phần nhỏ thành hai hàng sáu hoặc vòng cung đều nhau.
- Đặt bát hương, nến ở phía trước, cách xa hoa và hàng mã.
- Đĩa trái cây, bình hoa đặt hai bên.
- Kiểm lại số phần cho đủ mười hai trước khi thắp hương.
Chụp một tấm ảnh mâm trước khi thắp hương làm kỷ niệm cho bé, nhiều cha mẹ rất thích làm điều này.
Bộ lễ giản lược cho gia đình nhỏ
Không phải nhà nào cũng có thời gian nấu mười hai chén chè, mười hai đĩa xôi. Một bộ lễ giản lược vẫn giữ ý chia phần: mười hai viên chè trôi nước đặt trong mười hai chén nhỏ, mười hai nắm xôi nhỏ trên một đĩa lớn chia ô, mười hai bông hoa cắm chung một lọ thấp, mười hai miếng trầu xếp trên một đĩa. Phần Đức Ông là một bát chè và một đĩa xôi lớn hơn.
Bộ lễ này nấu trong một buổi sáng, chi phí thấp, mà mâm vẫn gọn gàng. Ông bà xưa coi trọng sự chu đáo và lòng thành hơn số món.
Mua mâm Mụ trọn gói: lưu ý gì
Mâm cúng trọn gói tiện cho gia đình trẻ. Khi đặt, hỏi rõ gồm những gì, xôi chè nấu lúc nào, giao lúc mấy giờ. Kiểm xôi chè khi nhận: còn ấm hoặc mát, không có mùi chua. Nếu mâm có món mặn, giữ mát tới giờ cúng. Đồ trọn gói đẹp mắt nhưng nhà vẫn có thể thêm một món tự nấu để mâm có dấu ấn riêng.
Giữ an toàn khi bé ở gần mâm cúng
Bé một tháng tuổi rất nhạy với khói và mùi. Thắp ít hương, chọn loại ít khói, mở cửa thoáng. Chỉ bế bé ra trong lúc khấn ngắn rồi đưa vào phòng. Nến đặt trong chao, xa mép bàn, không để người bế bé đứng quá gần ngọn lửa. Hàng mã giấy dễ bắt lửa, đặt xa nến.
Một bảng kiểm trước giờ cúng
- Đếm đủ mười hai phần chè, xôi, trầu, hoa.
- Phần Đức Ông đã đặt ở giữa hoặc hàng trước.
- Hương ít khói, nến có chao, bật lửa để sẵn.
- Đĩa trái cây đã rửa và lau khô.
- Hàng mã đặt xa nến.
- Phòng thoáng, bé đã bú no, mẹ có chỗ ngồi.
Đánh dấu từng mục trên một tờ giấy dán cạnh bàn, người phụ giúp nhìn vào là biết còn thiếu gì.
Sau lễ: chia lộc chè xôi
Chè xôi cúng Mụ thường được chia cho người nhà, khách và hàng xóm như lộc của bé. Mẹ đang cho con bú có thể ăn một ít nếu hợp khẩu vị, tránh ăn nhiều đồ quá ngọt, quá nếp nếu dễ đầy bụng. Phần dư cất lạnh, dùng trong ngày hôm sau.
Sau lễ đầy tháng, nhiều gia đình bày thêm trong phòng bé một món trang trí nhẹ nhàng, như hồ lô nhỏ hay tượng con giáp, đặt trên kệ cao ngoài tầm với của trẻ. Nếu muốn xem các mẫu hồ lô, có thể tham khảo tại Thế Giới Phong Thủy.