Mâm cúng nhập trạch gồm những gì: lễ vật thần linh, lễ gia tiên và cách bày hai mâm
Trả lời ngắn: mâm cúng nhập trạch thường gồm hương, hoa, nến hoặc đèn, trầu cau, rượu, nước, đĩa gạo muối, đĩa quả, và một mâm mặn (xôi, gà luộc, giò) hoặc mâm chay. Mâm thần linh đặt giữa nhà hướng ra cửa, lễ gia tiên đặt trên bàn thờ. Mỗi miền thêm bớt món khác nhau; nhà nhỏ có thể làm một mâm gọn cho cả hai lễ.
Vì sao thường có hai phần lễ
Ngày nhập trạch, gia đình báo với hai "nơi": thần linh cai quản đất đai, nhà cửa ở chỗ mới, và tổ tiên được mời về cùng. Vì vậy nhiều nhà bày hai phần lễ riêng: mâm thần linh ở giữa nhà, lễ gia tiên trên bàn thờ.
Nhà nhỏ, bàn thờ chưa lập, có thể dùng một mâm chung đặt giữa nhà, khấn thần linh trước, mời tổ tiên sau. Điều quan trọng là thứ tự và sự trang nghiêm, không phải số mâm.
Phần lễ khô: hương, hoa, nến, trầu cau, rượu nước
- Hương: một bó hương sạch, ít khói nếu nhà kín.
- Hoa: hoa cúc, hoa hồng, hoa ly, hoa sen tùy mùa; chọn bông tươi, cắm bình vừa.
- Nến hoặc đèn: một đôi, đặt trong đế chắc; nhà nhiều trẻ nhỏ có thể dùng đèn điện.
- Trầu cau: một vài lá trầu, một quả cau, nhiều nơi miền Bắc giữ món này.
- Rượu trắng, nước sạch: mỗi thứ một chén hoặc một chai nhỏ.
- Đĩa gạo, đĩa muối: tượng trưng cho đủ ăn, sau lễ đổ vào thùng gạo.
Phần lễ khô có thể mua từ hôm trước. Riêng hoa nên mua chiều hôm trước, ngâm nước qua đêm cho tươi.
Mâm mặn truyền thống
Mâm mặn phổ biến ở miền Bắc gồm xôi (xôi gấc hoặc xôi đỗ), một con gà luộc, một đĩa giò, có nhà thêm bánh chưng hoặc vài món xào. Miền Nam hay dùng heo quay, xôi, gà luộc, bánh hỏi. Miền Trung thường thêm các món vùng như bánh ít, chả.
| Miền | Món hay gặp trên mâm mặn nhập trạch |
|---|---|
| Bắc | Xôi gấc hoặc xôi đỗ, gà luộc, giò lụa, canh hoặc món xào |
| Trung | Xôi, gà luộc, chả, bánh ít, món nộm |
| Nam | Heo quay, xôi, gà luộc, bánh hỏi, trái cây ngũ quả |
Bảng trên chỉ là những món hay gặp, không phải quy định. Gia đình nấu được món gì quen tay thì dâng món đó.
Mâm chay cho nhà theo Phật hoặc muốn nhẹ nhàng
Nhiều gia đình chọn mâm chay vì theo đạo Phật, vì muốn tránh sát sinh trong ngày khởi đầu, hoặc đơn giản vì nhẹ nhàng, dễ bảo quản. Mâm chay có thể gồm xôi, chè, đậu phụ chiên, nem chay, canh rau củ, đĩa quả.
Mâm chay không "kém lễ" hơn mâm mặn. Điều cần giữ là đồ ăn sạch, bày gọn, không dùng đồ chay giả mặn có mùi vị khó chịu nếu gia đình không quen.
Đĩa quả và bánh kẹo
Đĩa quả thường chọn năm loại nhiều màu, quả lành lặn, không dập. Một số nơi tránh quả có gai hoặc vị đắng, nhiều nơi lại không kiêng; theo nếp nhà là được. Bánh kẹo thêm cho có ngọt, thường chọn loại đóng gói để chia cho trẻ sau lễ.
Quả nên rửa sạch, lau khô trước khi bày; quả không rửa để lâu dễ hỏng, ruồi bu. Mâm bày giữa nhà mới thường lâu hạ vì gia đình còn bận, nên chọn quả để được vài giờ ngoài nhiệt độ phòng.
Cách bày mâm thần linh giữa nhà
- Kê bàn hoặc chiếu sạch ở giữa phòng khách, quay ra cửa chính.
- Bát hương tạm hoặc lọ cắm hương đặt giữa, phía trong cùng.
- Hai bên là đèn hoặc nến, phía trước là hoa và đĩa quả.
- Hàng ngoài cùng là mâm mặn hoặc mâm chay, chén rượu, chén nước, đĩa gạo muối, trầu cau.
Không có một sơ đồ duy nhất. Cách bày trên là kiểu thường gặp, đủ trang nghiêm và thuận tay khi thắp hương.
Lễ gia tiên trên bàn thờ
Trên bàn thờ gia tiên, lễ thường nhỏ hơn: bình hoa, đĩa quả, chén nước, ấm trà, có thể thêm một đĩa xôi, một đĩa giò cắt từ mâm chính. Bát hương được đặt vào vị trí cố định trước khi thắp.
Nếu bát hương được chuyển từ nhà cũ sang, việc thỉnh bát hương có trình tự riêng, nên làm từ trước ngày nhập trạch. Bài riêng về chuyển bàn thờ trên site trình bày kỹ phần này.
Lượng đồ bao nhiêu là vừa
Mâm nhập trạch không cần nhiều. Gia đình bốn người với vài người giúp chuyển nhà, một con gà, một đĩa xôi, một đĩa giò, vài món rau là đủ cho cả lễ lẫn bữa trưa. Nấu quá nhiều trong ngày bếp còn chưa quen dễ thành phí và mệt.
Nếu tối hoặc vài hôm sau có tiệc tân gia, phần mâm nhập trạch giữ ở mức gia đình, để dành sức cho buổi mời khách.
An toàn thực phẩm khi mâm bày lâu
Đồ mặn nấu sáng sớm, bày cúng rồi để tới trưa là chuyện thường, nhất là khi nhà còn bận chuyển đồ. Thời tiết nóng, gà luộc, giò, xôi để ngoài quá lâu dễ hỏng. Nên cúng xong trong khoảng một hai giờ, hạ lễ, cho đồ cần giữ vào tủ lạnh, khi ăn hâm nóng kỹ.
Tủ lạnh nhà mới nên cắm điện từ hôm trước để đủ lạnh. Đây là chi tiết nhỏ nhưng hay bị quên trong ngày chuyển nhà.
Danh sách mua sắm chia theo thời điểm
Ngày chuyển nhà rất dễ quên đồ. Chia danh sách theo thời điểm mua giúp không phải chạy đi chạy lại giữa hai nhà.
| Thời điểm | Mua gì |
|---|---|
| Hai ba ngày trước | Hương, nến hoặc đèn, rượu, đĩa chén cúng, khay, bật lửa, chậu kim loại nếu cần hóa vàng |
| Chiều hôm trước | Hoa, quả, trầu cau, gạo nếp ngâm để đồ xôi, gà đặt trước |
| Sáng sớm hôm nhập trạch | Xôi, gà luộc, giò nếu đặt mua; nước sạch, đá lạnh |
Đồ cúng nên để riêng một thùng ghi chữ to, mang theo xe cuối cùng hoặc xe của người nhà, tránh lẫn vào hàng chục thùng đồ khác.
Đặt mua mâm cúng trọn gói
Nhiều nơi nhận đặt mâm cúng nhập trạch giao tận nhà. Đây là lựa chọn hợp lý với gia đình bận rộn. Khi đặt, hỏi rõ mâm gồm những gì, giờ giao, món nào nấu sẵn, món nào cần hâm lại, có kèm hoa, quả, hương, vàng mã hay không.
Nên nhận mâm sớm hơn giờ cúng ít nhất nửa tiếng để kịp kiểm tra, bày lại cho gọn. Đồ ăn có mùi lạ hoặc nguội lạnh bất thường thì đừng ngại đổi.
Những món có thể bỏ khi muốn gọn
Với gia đình muốn tối giản: có thể bỏ vàng mã, bỏ trầu cau nếu không theo nếp miền Bắc, thay mâm mặn bằng đĩa xôi và đĩa quả. Giữ lại hương, hoa, nước, gạo muối và một lời khấn thành tâm là đủ ý.
Cũng không cần mua "trọn bộ đồ cúng nhập trạch" giá cao được quảng cáo là "thiếu món nào là mất lộc". Lời quảng cáo dựa trên nỗi sợ như vậy nên nghe cho biết rồi bỏ qua.
Sau lễ: dùng lại gì, cất gì
Gạo muối đổ vào thùng gạo, hũ muối. Rượu có thể dùng nấu ăn hoặc cất. Hoa để lại trong bình vài ngày. Đĩa, chén cúng rửa sạch cất riêng dùng cho những lần cúng sau.
Nếu đã dùng bát hương tạm cho lễ thần linh giữa nhà, sau lễ có thể cất đi hoặc chuyển vào ban Thần Tài, Thổ Địa nếu nhà buôn bán, tùy theo nếp gia đình.
Bàn thờ ở nhà mới thường cần một vài món đồ đồng như lư nhỏ, đĩa, đế nến cho ngay ngắn. Có thể xem các món bằng đồng tại Thế Giới Phong Thủy; chọn kích thước vừa với mặt bàn thờ, ưu tiên đế nặng, chắc.