Lễ cúng giao thừa: mâm ngoài trời, mâm trong nhà và cách làm an toàn lúc nửa đêm
Trả lời ngắn: đêm giao thừa thường có hai lễ: mâm ngoài trời (sân, trước cửa) để tiễn vị Hành khiển năm cũ và đón vị năm mới theo tín ngưỡng dân gian, và mâm trong nhà dâng gia tiên. Mâm ngoài trời có gà luộc hoặc đồ chay, xôi, hoa quả, rượu, hương đèn; mâm trong nhà tương tự mâm Tết. Cúng vào khoảng thời khắc chuyển năm, an toàn lửa phải đặt lên trước.
Giao thừa và tín ngưỡng Hành khiển
Theo tín ngưỡng dân gian có gốc từ Trung Hoa, mỗi năm có một vị thần Hành khiển cai quản việc nhân gian, cùng một vị Phán quan giúp việc. Đêm giao thừa là lúc bàn giao giữa vị năm cũ và vị năm mới. Vì các vị "đi qua" ngoài trời, nên người ta bày mâm ở sân hoặc trước cửa để tiễn và đón.
Danh sách mười hai vị Hành khiển gắn với mười hai năm địa chi có trong các sách lịch cổ và sách văn khấn. Nhiều người không thuộc tên từng vị vẫn cúng bằng lòng thành, khấn chung "quan Hành khiển năm cũ, quan Hành khiển năm mới". Điều đó không làm lễ kém đi.
Mâm cúng ngoài trời gồm gì
- Hương, đèn hoặc nến (nên có chụp chắn gió).
- Hoa tươi, một đĩa ngũ quả hoặc vài loại quả.
- Trầu cau, rượu, trà.
- Lễ mặn: gà trống luộc, xôi, bánh chưng hoặc bánh tét; hoặc lễ chay tuỳ nhà.
- Mũ áo, vàng mã: tuỳ nếp, nhiều nhà đã bỏ.
Mâm ngoài trời đặt trên một chiếc bàn nhỏ ở sân, hiên, hoặc trước cửa. Bàn nên vững, đặt chỗ ít gió và cách xa đồ dễ cháy.
Mâm cúng trong nhà gồm gì
Mâm trong nhà dâng gia tiên và thần linh trong nhà, thường giống mâm cỗ Tết: gà luộc, xôi, bánh chưng, giò, canh, món xào, cùng mâm ngũ quả đã bày sẵn trên bàn thờ, hoa, hương, đèn. Nhiều gia đình không nấu riêng mà dùng luôn mâm tất niên đã cúng chiều hôm đó, hoặc làm mâm nhỏ gọn hơn.
Trình tự thường thấy là cúng ngoài trời trước, trong nhà sau. Một số vùng làm ngược lại hoặc làm cùng lúc; theo nếp nhà là được.
Cúng vào giờ nào
Thời điểm giao thừa theo lịch là lúc chuyển sang ngày mùng một, tức nửa đêm. Phần lớn gia đình bắt đầu bày mâm từ khoảng 23 giờ, thắp hương quanh thời khắc chuyển năm. Theo cách tính giờ cổ, giờ Tý bắt đầu từ 23 giờ, nên có nhà cúng từ 23 giờ là đã "sang năm".
Không cần căng thẳng đúng phút. Thắp hương trước hoặc sau giao thừa vài phút không làm sai lễ. Quan trọng là cả nhà có mặt, không ai phải chạy vội.
Ở chung cư thì cúng ngoài trời thế nào
Căn hộ không có sân. Nhiều gia đình đặt mâm "ngoài trời" ngay ở cửa ra vào phía trong nhà hoặc ở ban công thoáng, hướng ra ngoài. Hành lang chung cư là lối thoát hiểm, không nên bày mâm, thắp nến ở đó. Một số toà nhà bố trí khu sân chung cho cư dân cúng giao thừa; hỏi ban quản lý trước Tết.
Nếu bày ở ban công, dùng đèn điện hoặc nến trong cốc thuỷ tinh, thắp ít hương, tuyệt đối không đốt vàng mã. Gió ban công tầng cao rất mạnh, dễ làm hương rơi tàn vào nhà dưới.
An toàn lửa đêm giao thừa
Đêm giao thừa có nhiều nguồn lửa cùng lúc: hương, nến, đèn dầu, vàng mã, có nơi có cả pháo hoa nhà dân tự đốt. Một vài nguyên tắc giúp đêm vui không thành đêm cháy nhà: nến đặt trong chụp hoặc cốc thuỷ tinh; mâm ngoài trời cách mái tôn, rèm, cây khô; có xô nước hoặc bình chữa cháy mini gần đó; người lớn trông tới khi hương, nến tàn; trẻ con không cầm nến chạy chơi.
Pháo nổ và nhiều loại pháo hoa bị cấm hoặc hạn chế theo quy định hiện hành; quy định cụ thể thay đổi theo thời gian, nên tìm hiểu ở cơ quan chức năng địa phương trước khi dùng bất cứ thứ gì.
Lời khấn giao thừa
Văn khấn giao thừa ngoài trời có trong các sách văn khấn cổ truyền, đại ý: kính lạy chư vị Tôn thần, quan Hành khiển năm cũ, quan Hành khiển năm mới; nay là giờ phút giao thừa, tín chủ thành tâm sắm lễ, kính tiễn quan cũ, kính đón quan mới, cầu cho gia đình bình an. Lời khấn trong nhà thì mời gia tiên về đón năm mới.
Nếu không quen đọc bản dài, có thể khấn ngắn bằng lời nôm. Điều cần là lời khấn rõ ràng, lòng thành, không phải số câu.
Sau khi cúng giao thừa
Chờ hương tàn rồi hạ mâm ngoài trời. Thức ăn trên mâm ngoài trời có thể đem vào nhà ăn hoặc dùng sáng mùng một. Trời lạnh ở miền Bắc giúp đồ ăn để được lâu hơn, nhưng miền Nam đêm vẫn ấm, đồ mặn nên hạ sớm.
Nhiều nhà có thói quen hái lộc đầu năm, đi lễ chùa đêm giao thừa. Nếu đi, khoá cửa, tắt nến, kiểm tra bếp trước khi ra khỏi nhà. Đồ thờ, nến chụp, đèn thờ điện có thể tham khảo ở mục đèn thờ trên Thế Giới Phong Thủy nếu muốn thay nến trần bằng đèn an toàn hơn.
Những lời đồn quanh đêm giao thừa
Đêm giao thừa có nhiều kiêng kỵ được truyền miệng: không được để nhà tối, không được cãi nhau, không được quét nhà, phải xông đất người hợp tuổi. Phần lớn là mong muốn khởi đầu năm mới êm đẹp, có thể giữ một cách nhẹ nhàng.
Điều cần tỉnh táo là những lời đồn gắn với việc phải mua đồ đắt tiền để "đón lộc", hoặc doạ "cúng sai giờ cả năm xui". Không có cơ sở nào cho những lời doạ ấy.
Chuẩn bị gì từ chiều ba mươi
Để đêm giao thừa không vội, chiều ba mươi nên chuẩn bị sẵn bàn cho mâm ngoài trời, lau chùi, đặt vào góc. Hoa, quả, trầu cau sắp sẵn vào khay. Gà luộc từ chiều, để nguội rồi cất, tối hâm hoặc để nguyên. Hương, nến, bật lửa, chụp nến để chung một chỗ dễ tìm. Đến 23 giờ chỉ việc bày ra và thắp.
Giao thừa khác nhau giữa các miền
Ở miền Bắc, mâm giao thừa ngoài trời thường có gà trống luộc, xôi gấc, bánh chưng, đôi khi có mâm vàng mã mũ áo cho quan Hành khiển. Miền Trung nhiều nơi chú trọng lễ chay, có bánh mứt, hoa quả. Miền Nam phổ biến mâm ngũ quả, bánh tét, thịt heo luộc hoặc heo quay nhỏ, trà rượu. Ở đồng bằng sông Cửu Long, có nơi dựng cây nêu, treo đèn trước sân từ chiều ba mươi.
Gia đình chuyển vùng sinh sống thường giữ mâm theo quê gốc. Điều đó tốt, vì đêm giao thừa là lúc nhắc nhau mình từ đâu tới.
Giao thừa cho gia đình có trẻ nhỏ
Trẻ con háo hức thức tới giao thừa nhưng dễ buồn ngủ, quấy khóc, chạy quanh bàn có nến. Có thể cho trẻ ngủ sớm một giấc rồi đánh thức trước giờ cúng mười lăm phút. Giao cho trẻ việc nhỏ như cầm đĩa bánh, rót nước, để trẻ thấy mình là một phần của lễ. Giữ nến, hương ở xa tầm với; dùng đèn LED cho trẻ cầm nếu muốn trẻ được "thắp đèn" cùng người lớn.
Một đêm giao thừa trọn vẹn là khi cả nhà cùng có mặt trước mâm cúng, nến tắt an toàn và sáng mùng một mọi người thức dậy khoẻ mạnh.