Mâm cúng mùng một, mùng hai, mùng ba Tết: cúng mấy bữa, món gì và làm sao cho nhẹ
Trả lời ngắn: trong ba ngày Tết, nhiều gia đình dâng cơm gia tiên mỗi ngày, phổ biến nhất là bữa trưa; có nhà cúng cả sáng và chiều. Mâm sáng mùng một thường trang trọng nhất với bánh chưng hoặc bánh tét, giò, gà, canh, xôi. Mùng hai, mùng ba có thể dùng lại món đã chuẩn bị, chỉ nấu thêm canh nóng. Số bữa và số món tuỳ nếp nhà.
Vì sao cúng cơm suốt ba ngày Tết
Theo quan niệm truyền thống, từ chiều ba mươi gia tiên được mời về ăn Tết cùng con cháu, ở lại tới lễ hoá vàng. Vì thế trong những ngày này, mỗi bữa con cháu dọn cơm thì cũng dâng mời ông bà, như mời một người thân đang ở trong nhà.
Đây là nét đẹp gắn với ý niệm "sống sao thờ vậy". Hiểu được ý đó sẽ thấy việc cúng không phải là thêm một mâm riêng nặng nề, mà là mời ông bà cùng bữa với cả nhà.
Cúng mấy bữa mỗi ngày
Có ba cách phổ biến: cúng mỗi ngày một bữa vào trưa; cúng hai bữa sáng và chiều; hoặc chỉ cúng sáng mùng một và lễ hoá vàng, những ngày giữa thắp hương, thay nước. Cả ba cách đều có gia đình theo. Không có nguồn nào khẳng định một cách duy nhất là đúng.
Nếu trong nhà có người lớn quen một cách, giữ theo cách đó. Nếu là gia đình trẻ tự quyết, chọn cách phù hợp với thời gian và sức khoẻ của người nấu.
Mâm sáng mùng một
Sáng mùng một là bữa cúng trang trọng nhất của Tết. Mâm thường có: bánh chưng hoặc bánh tét bóc sẵn cắt miếng, giò lụa, gà luộc (có thể dùng gà từ lễ giao thừa), xôi, canh măng hoặc canh bóng (miền Bắc), canh khổ qua và thịt kho trứng (miền Nam), dưa hành, củ kiệu, cùng trà, rượu.
Nhiều nhà còn cúng mứt, bánh kẹo và chè trôi nước hoặc chè kho buổi sáng. Phần ngọt này dễ hỏng ít hơn, có thể để trên bàn thờ lâu hơn mâm mặn.
Mâm mùng hai, mùng ba
Mùng hai, mùng ba là ngày đi chúc Tết họ hàng, thầy cô; người nấu thường cũng phải đi. Mâm cúng những ngày này có thể gọn: một đĩa bánh chưng, một đĩa giò, nồi canh hâm lại, đĩa rau xào nhanh. Dùng lại món chuẩn bị từ trước Tết là bình thường.
Một gợi ý là nấu một nồi canh mới mỗi ngày cho mâm có món nóng, còn lại dùng món làm sẵn. Mâm vẫn đầy đặn, người nấu chỉ mất nửa giờ.
Bảng gợi ý thực đơn ba ngày
| Ngày | Món chính | Món nóng nấu trong ngày |
|---|---|---|
| Mùng một | Bánh chưng/bánh tét, giò, gà luộc, xôi | Canh măng hoặc canh khổ qua |
| Mùng hai | Bánh chưng, giò, thịt kho, dưa hành | Canh bí hoặc canh rau |
| Mùng ba | Bánh chưng rán, thịt đông hoặc thịt kho, món xào | Canh chua hoặc lẩu nhỏ |
Bánh chưng để tới mùng ba có thể rán giòn, vừa đổi vị vừa đỡ ngấy. Thịt đông là món miền Bắc hợp trời lạnh; miền Nam nóng thì thay bằng thịt kho.
Cúng sớm để cả nhà kịp đi chúc Tết
Nếu cả nhà đi chúc Tết từ sáng, có thể cúng sớm trước khi đi, rồi để mâm lại, đậy lồng bàn. Nhưng mâm mặn để từ sáng tới tối trong nhà đóng cửa là chuyện không nên. Cách an toàn: cúng xong chờ hương tàn, hạ mâm, cất đồ mặn vào tủ, để lại trên bàn thờ phần bánh kẹo, mứt, hoa quả.
Người lớn có thể cảm thấy hạ sớm là "vội". Giải thích bằng lý do đồ ăn để lâu sẽ hỏng thường được thông cảm.
Ai thắp hương khi cả nhà đi vắng
Những năm cả nhà về quê ngoại, quê nội vài ngày, nhà thành phố vắng người. Không thắp hương được thì để đèn thờ điện, hoa tươi, nước sạch. Trước khi đi kiểm tra không còn hương cháy, nến tắt hẳn, bếp ga đóng van. Nhà vắng người với nến cháy là nguy cơ cháy nhà có thật mỗi dịp Tết.
Lời khấn mời cơm ngày Tết
Lời khấn mời cơm mỗi bữa có thể rất ngắn: thưa gia tiên, hôm nay là ngày mùng mấy Tết, con cháu dâng cơm, kính mời ông bà về dùng. Không cần đọc bài dài mỗi bữa. Văn khấn dài thường chỉ đọc vào sáng mùng một và lễ hoá vàng.
Đồ cúng ngọt và mứt Tết
Khay mứt, hộp bánh kẹo, chén trà là phần nhiều nhà đặt trên bàn thờ suốt Tết. Mứt nên đậy kín để khỏi ẩm, kiến. Nếu muốn khay mứt, hộp mứt gỗ, sơn mài để bày bàn thờ cho gọn, có thể tham khảo ở mục khay mứt trên Thế Giới Phong Thủy; chọn loại có nắp, dễ lau.
Người nấu cũng cần được nghỉ Tết
Tết là dịp nghỉ ngơi của cả nhà, nhưng nhiều người nấu (thường là phụ nữ) lại mệt nhất. Chia việc: người lo mua sắm, người lo nấu, người lo dọn. Đàn ông, trẻ lớn đều có thể nấu canh, rửa bát, bày mâm. Một mâm cúng do cả nhà cùng làm mang ý nghĩa sum vầy hơn một mâm do một người gồng gánh.
Khác nhau giữa ba miền trong những ngày Tết
Miền Bắc chú trọng mâm cơm mùng một có canh măng, bánh chưng, giò, gà; những ngày sau hay có thịt đông, nem, dưa hành, bánh chưng rán. Miền Trung có bánh tét, dưa món, tré, nem chua, thịt ngâm mắm, mâm cúng hay kèm mâm chay. Miền Nam có thịt kho trứng ăn suốt mấy ngày, canh khổ qua, dưa giá, củ kiệu, bánh tét, lạp xưởng.
Điểm chung là món làm sẵn, để được lâu: giò, bánh, thịt kho, đồ ngâm. Đó là trí khôn của người xưa để ba ngày Tết người nấu được nghỉ. Giữ đúng tinh thần đó, đừng biến Tết thành ba ngày đứng bếp.
Bảo quản món Tết qua nhiều ngày
- Bánh chưng, bánh tét: để nơi thoáng mát vài ngày; đã bóc thì bọc kín, cất ngăn mát, ăn trong hai ba ngày.
- Giò lụa: để ngăn mát, dùng trong khoảng một tuần; thấy nhớt, chua thì bỏ.
- Thịt kho: đun sôi lại mỗi ngày một lần nếu để ngoài; tốt nhất để ngăn mát.
- Canh: chia phần, hâm sôi kỹ phần định ăn, không hâm cả nồi nhiều lần.
- Dưa hành, củ kiệu: dùng đũa sạch gắp, tránh nhiễm khuẩn làm hỏng cả hũ.
Nếu ai trong nhà có dấu hiệu đau bụng, tiêu chảy, sốt sau bữa ăn Tết, với trẻ nhỏ và người già càng phải để ý, nên đưa đi khám sớm thay vì chờ hết Tết.
Gợi ý cho gia đình hai, ba người
Gia đình nhỏ có thể mua một cặp bánh chưng nhỏ, một khoanh giò, nửa con gà, nấu một nồi canh. Mâm cúng mùng một vẫn đủ lễ; những ngày sau chỉ thắp hương, đặt bánh kẹo, hoa quả. Không cần ép mình theo mâm của đại gia đình ngày trước.
Mời khách cùng mâm cơm Tết
Ngày Tết khách tới chúc nhiều. Người xưa thường mời khách thắp nén hương trên bàn thờ gia tiên rồi mới mời trà, mời cơm. Nếu khách tới đúng bữa cúng, có thể mời khách cùng thụ lộc mâm cơm sau khi hạ lễ. Đó là cách mâm cúng trở thành bữa cơm sum họp, đúng tinh thần ngày Tết. Chỉ cần nhớ hỏi trước khách có kiêng món gì, ăn chay hay không.
Ba ngày Tết trọn vẹn là khi mâm cúng đủ lòng, người nấu không kiệt sức và cả nhà có thời gian ngồi với nhau.