Mâm ngũ quả ngày Tết Bắc, Trung, Nam: chọn quả, xếp mâm và giữ tươi suốt ba ngày
Trả lời ngắn: mâm ngũ quả ngày Tết thường bày từ 28, 29 tháng Chạp tới hết Tết. Miền Bắc hay có chuối xanh, bưởi, phật thủ, quýt, hồng; miền Nam chuộng mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung; miền Trung linh hoạt theo mùa. Chọn quả chưa chín hẳn để bày được lâu, xếp quả nặng làm nền, quả nhẹ phía trên, và kiểm tra hằng ngày bỏ quả hỏng.
Ngũ quả không nhất thiết đúng năm loại
Chữ "ngũ" gắn với ngũ hành và ý niệm đầy đủ. Trên thực tế, mâm ngũ quả có thể có năm loại, nhiều hơn, hoặc ít hơn. Nhiều mâm ở miền Bắc có tới bảy, chín loại quả. Không có quy định phải đếm đúng năm.
Có những cách gán màu theo ngũ hành: xanh (Mộc), đỏ (Hoả), vàng (Thổ), trắng (Kim), đen hoặc xanh thẫm (Thuỷ). Mâm nhiều màu nhìn tươi, đó là cái lý thẩm mỹ dễ hiểu nhất.
Mâm ngũ quả miền Bắc
Đặc trưng là nải chuối xanh già làm đế, như bàn tay nâng đỡ, ôm lấy quả bưởi hoặc phật thủ ở giữa. Xung quanh điểm quýt, hồng, cam, đào, lê, táo, ớt chín đỏ để thêm màu. Chuối xanh để tới mùng ba, mùng bốn thì vàng dần, vừa kịp ăn sau Tết.
Phật thủ có hình bàn tay, hương thơm nhẹ, được nhiều nhà Bắc ưa đặt giữa mâm. Phật thủ để lâu được, nhưng tránh để gần nến nóng làm héo.
Mâm ngũ quả miền Nam
Miền Nam ít dùng chuối vì chữ "chuối" đọc gần "chúi", có ý lụi bại, và kiêng cam vì liên tưởng "cam chịu". Mâm phổ biến gồm mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đọc gộp là "cầu vừa đủ xài"; thêm sung ("sung túc"), thanh long, dưa hấu.
Đây là lối chơi chữ, không có ý nghĩa linh thiêng gì hơn. Nhà gốc Bắc ở miền Nam vẫn bày chuối, không sao cả.
Mâm ngũ quả miền Trung
Miền Trung nằm giữa, mâm ngũ quả linh hoạt, thường theo những gì địa phương có trong mùa: chuối, thanh long, bưởi, cam, quýt, dưa hấu, hồng. Người miền Trung ít câu nệ chơi chữ, chú trọng quả tươi, đẹp, mâm gọn.
Chọn quả để bày được ba, bốn ngày
- Chuối: nải xanh già, đều quả, cuống tươi.
- Bưởi: vỏ căng, nặng tay, còn lá thì đẹp hơn.
- Mãng cầu, đu đủ, xoài: chọn quả còn cứng, sẽ chín dần trong mấy ngày.
- Quýt, cam: còn lá, vỏ bóng tự nhiên.
- Dưa hấu: nguyên quả, cuống tươi; đừng bổ trước khi bày.
- Tránh: nho, vải, dâu, mận chín vì nhanh dập, chảy nước.
Xếp mâm cho vững
Mâm ngũ quả đặt trên mâm bồng (mâm có chân) hoặc khay rộng. Nguyên tắc chung là nặng dưới, nhẹ trên, to giữa, nhỏ quanh. Nải chuối (hoặc dưa, bưởi) làm nền; quả to nhất đặt chính giữa; quả vừa xếp vòng quanh; quả nhỏ, nhiều màu điểm vào khe. Có thể dùng tăm tre xiên giữ quả trên cao, nhưng nhớ rút tăm khi hạ để khỏi đâm tay.
Bàn thờ cao, chật thì đừng chất mâm quá cao. Một mâm đổ vào đêm giao thừa có thể làm đổ cả bát hương, nến. Mâm vừa tầm, vững chân quan trọng hơn mâm thật cao.
Giữ quả tươi suốt Tết
Bàn thờ thường gần đèn, nến, hương, và nhiều nhà đóng kín cửa ngày Tết nên quả chín nhanh. Mỗi sáng kiểm tra một lượt: quả nào chín quá, dập, có ruồi giấm thì thay. Lau khô quả bị đọng hơi nước. Mở cửa thông gió vào ban ngày.
Có nhà dùng quả nhựa, quả sáp để khỏi hỏng. Thật hay giả là lựa chọn của từng nhà; quả thật vẫn được nhiều người ưa vì là thành quả lao động và cả nhà ăn được sau Tết.
Mâm bồng và đồ đựng
Mâm bồng bằng gỗ, đồng hoặc sứ đều dùng được; chọn đường kính hợp với bề ngang bàn thờ, chân đủ nặng để không chao. Mâm bồng đồng nặng, vững nhưng phải lau khô để khỏi xỉn. Các mẫu mâm bồng, đĩa quả có thể xem ở mục mâm bồng trên Thế Giới Phong Thủy rồi đo bàn thờ trước khi chọn.
Khi nào hạ mâm ngũ quả
Phần đông hạ mâm ngũ quả sau lễ hoá vàng (thường mùng ba hoặc mùng bốn). Quả còn tươi chia cả nhà, biếu hàng xóm; quả đã hỏng thì bỏ. Có nhà giữ mâm tới rằm tháng Giêng, khi đó nên thay quả mới thay vì để quả cũ héo.
Không có kiêng kỵ chính thống nào bắt phải để quả tới héo. Thụ lộc khi quả còn ngon mới là trọn ý.
Ý nghĩa thường được gán cho từng loại quả
| Quả | Ý nghĩa dân gian hay nói | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Chuối | Bàn tay che chở, đùm bọc | Chọn nải xanh già để chín dần |
| Bưởi | Tròn đầy, sung túc | Để được lâu, thơm nhẹ |
| Phật thủ | Bàn tay Phật, bình an | Tránh gần nguồn nóng |
| Mãng cầu | Cầu mong | Chín nhanh, chọn quả cứng |
| Dừa | Vừa đủ | Rất bền, đặt làm nền được |
| Đu đủ | Đầy đủ | Chọn quả còn xanh, ửng chút vàng |
| Xoài | Xài (tiêu dùng) không thiếu | Chín nhanh, hút ruồi |
| Sung | Sung túc | Quả nhỏ, dùng điểm trang trí |
| Quýt, cam | Cát tường (theo âm Hán) | Miền Nam có nơi kiêng cam |
Ý nghĩa ở đây phần lớn đến từ cách đọc chữ hoặc hình dáng quả. Đó là niềm vui chơi chữ ngày Tết, không phải điều kiện để năm mới tốt hay xấu.
Mâm ngũ quả cho căn hộ, bàn thờ nhỏ
Bàn thờ treo trong căn hộ không chứa nổi một mâm bồng lớn. Có thể làm mâm nhỏ: một quả bưởi hoặc dừa ở giữa, vài quả quýt, một nhánh chuối nhỏ, vài quả ớt đỏ điểm màu, đặt trên đĩa đường kính hai mươi lăm phân. Hoặc đặt mâm ngũ quả trên bàn phụ phía dưới bàn thờ, vẫn đúng ý dâng lên gia tiên mà không làm quá tải bàn thờ treo.
Mâm nhỏ còn có lợi là ít hỏng, ít phí, dễ thay. Gia đình ba, bốn người thường không ăn hết một mâm lớn sau Tết.
Quả nhập khẩu trên mâm ngũ quả
Nho, táo, lê, kiwi nhập khẩu ngày càng phổ biến trên mâm Tết. Không có gì sai khi dùng, miễn là quả tươi, rõ nguồn gốc. Nho nên đặt trên cùng hoặc ở rìa vì dễ rụng, dập. Táo, lê bền, giữ màu tốt. Nhiều gia đình kết hợp quả nội làm nền và vài quả nhập để thêm màu.
Cũng như quả nội, quả nhập nên rửa kỹ trước khi ăn sau lễ.
Chi tiêu vừa phải cho mâm ngũ quả
Giá quả những ngày cận Tết thường tăng. Một số mâm ngũ quả bán sẵn với giá cao vì kèm khắc chữ, tạo hình, bọc giấy kiếng. Chúng đẹp, nhưng không làm lễ "linh" hơn. Mua quả lẻ từ 25, 26 tháng Chạp, chọn loại để lâu được, rồi tự xếp ở nhà là cách đỡ tốn mà vẫn đẹp.
Quả được khắc chữ, in hình bằng cách dán lớp màng che nắng là sản phẩm mới. Nếu dùng, chọn nơi rõ nguồn và rửa sạch trước khi ăn, vì không rõ quy trình xử lý trên vỏ.
An toàn khi bày mâm cao
Mâm ngũ quả cao gần nến, hương có thể bén lửa giấy bọc, lá trang trí khô. Đặt nến, đèn cách mâm một khoảng, không phủ giấy kiếng, nơ ruy băng sát nguồn lửa. Bàn thờ có trẻ nhỏ nên giữ mâm thấp, chắc, tránh trẻ với lấy quả làm đổ cả mâm.