Bánh chưng, bánh tét, giò lụa trên mâm cúng Tết: chọn, bày và nhận biết khi đã hỏng
Trả lời ngắn: bánh chưng (miền Bắc) và bánh tét (miền Trung, Nam) là lễ vật không thể thiếu ngày Tết, cùng với giò lụa. Chọn bánh lá xanh đều, buộc chặt, nặng tay; giò lụa thơm, mặt cắt mịn, không chảy nước. Bánh để nơi thoáng mát, đã bóc thì bọc kín cất tủ. Bánh có mùi chua, nhớt, mốc xanh, giò nhớt, chua thì bỏ, không tiếc.
Ý nghĩa bánh chưng, bánh tét
Truyền thuyết Lang Liêu dâng vua Hùng bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời, gắn bánh chưng với lòng biết ơn trời đất, tổ tiên. Bánh tét ở miền Trung, miền Nam có hình trụ dài, cùng nguyên liệu gạo nếp, đỗ xanh, thịt mỡ, gói lá chuối thay lá dong.
Ngày nay bánh chưng, bánh tét vừa là lễ vật vừa là món ăn chính mấy ngày Tết. Đặt một cặp bánh lên bàn thờ từ ngày 28, 29 là hình ảnh quen thuộc của nhiều gia đình.
Chọn bánh chưng ngon
- Lá dong xanh đều, không cháy, không rách; lạt buộc chặt.
- Bánh vuông vức, góc cạnh rõ, nặng tay.
- Bóc ra hạt nếp mềm, dính đều, có màu xanh nhẹ của lá ở mặt ngoài.
- Nhân đỗ chín bùi, thịt mỡ trong, thơm hạt tiêu.
- Không có mùi chua, không nhớt ở mặt lá trong.
Bánh chưng xanh quá mức, màu xanh lá đều tới tận lõi, có thể đã dùng phẩm màu hoặc luộc với chất tạo màu. Chọn nơi làm bánh uy tín, bánh có màu xanh nhạt tự nhiên ở lớp ngoài là tốt nhất.
Chọn bánh tét ngon
Bánh tét ngon có đòn chắc, lá chuối không rách, cột lạt đều. Cắt khoanh thấy nếp dẻo, nhân đỗ xanh và thịt nằm giữa, không lệch. Bánh tét có nhiều biến thể: bánh tét lá cẩm màu tím, bánh tét nhân chuối, bánh tét chay. Chọn theo khẩu vị nhà mình.
Bánh tét cắt bằng sợi lạt hoặc chỉ cho khoanh đẹp, không bể. Bánh để vài ngày nếp cứng lại thì hấp hoặc chiên.
Chọn giò lụa
Giò lụa ngon có mùi thơm của thịt và nước mắm, mặt cắt hồng nhạt, mịn, có lỗ khí nhỏ li ti, ấn tay thấy đàn hồi. Giò quá dai, quá trắng hoặc có mùi hắc lạ là dấu hiệu nên tránh, vì có thể đã dùng chất phụ gia không phép. Mua ở nơi quen, có nguồn gốc.
Giò gói lá chuối, lá còn xanh, buộc chặt. Giò để ngăn mát dùng được vài ngày đến khoảng một tuần; để ngoài nhiệt độ phòng chỉ nên trong ngày.
Bày bánh và giò lên mâm
Trên bàn thờ ngày Tết, nhiều nhà Bắc đặt một cặp bánh chưng chưa bóc ở hai bên mâm ngũ quả suốt mấy ngày. Trên mâm cỗ, bánh được bóc, cắt tám hoặc mười sáu miếng bằng lạt, xếp tròn trên đĩa. Giò lụa bóc vỏ, cắt khoanh hoặc cắt múi cau xếp đĩa.
Bánh tét cắt khoanh dày vừa, xếp vòng tròn hoặc xếp nghiêng trên đĩa dài. Có nhà đặt nguyên đòn bánh tét trên bàn thờ, chỉ cắt khi dọn mâm cỗ.
Bảo quản qua những ngày Tết
| Món | Chưa bóc/nguyên | Đã bóc/đã cắt |
|---|---|---|
| Bánh chưng | Nơi thoáng mát, vài ngày; trời ấm thì ngắn hơn | Bọc kín, ngăn mát, ăn trong hai ba ngày |
| Bánh tét | Treo nơi thoáng, vài ngày | Bọc kín, ngăn mát; chiên hoặc hấp lại khi ăn |
| Giò lụa | Ngăn mát, dùng trong khoảng một tuần | Bọc kín, ăn trong vài ngày |
Thời gian trong bảng là mức tham khảo phổ biến. Chất lượng nguyên liệu, cách luộc, thời tiết làm thời gian bảo quản thay đổi nhiều. Luôn kiểm tra bằng mắt, mũi trước khi ăn.
Dấu hiệu bánh, giò đã hỏng
- Bánh chưng, bánh tét: mùi chua, lại gần ngửi thấy hăng; mặt bánh nhớt, có sợi tơ khi kéo; đốm mốc xanh, trắng, đen.
- Bánh lại mỡ (cứng, trắng đục) không phải hỏng; hấp lại sẽ mềm.
- Giò lụa: nhớt mặt, mùi chua hoặc ôi, chuyển màu xám xanh.
- Lá gói có đốm mốc nhiều, mùi lạ dù bánh bên trong trông ổn.
Bánh mốc không nên cắt bỏ phần mốc rồi ăn phần còn lại, vì sợi nấm và độc tố có thể đã lan vào trong. Bỏ cả chiếc bánh. Đây là chỗ tiếc của thường khiến nhiều người đau bụng sau Tết.
Bánh chưng lại mỡ, cứng: làm sao cho ngon
Bánh để ngăn mát sẽ lại mỡ, cứng. Hấp cách thuỷ mười lăm đến hai mươi phút cho mềm lại, hoặc cắt miếng rán vàng hai mặt. Bánh chưng rán ăn với dưa hành là món quen ngày mùng ba, mùng bốn.
Đĩa thờ, mâm cho bánh, giò
Bánh chưng cắt cần đĩa phẳng, đủ rộng; bánh tét cần đĩa dài hoặc tròn lớn. Bộ đĩa sứ trắng, mâm gỗ có thể tham khảo ở mục đĩa thờ trên Thế Giới Phong Thủy; chọn đĩa có vành nhẹ để bánh không trượt khi bưng.
Tự gói bánh chưng tại nhà: những bước chính
- Rửa lá dong, lau khô, tước bớt sống lá cho mềm.
- Vo nếp, ngâm sáu đến tám tiếng, để ráo, trộn chút muối.
- Đỗ xanh cà vỏ ngâm, đồ chín hoặc để sống tuỳ cách, nắm thành nắm.
- Thịt ba chỉ thái miếng, ướp muối, hạt tiêu, hành khô.
- Xếp lá vào khuôn, lần lượt nếp, đỗ, thịt, đỗ, nếp; gói chặt, buộc lạt.
- Luộc ngập nước tám đến mười tiếng, châm nước sôi khi cạn.
- Vớt ra, rửa nước lạnh, ép nhẹ cho ráo, để nguội.
Gói bánh chưng là dịp cả nhà quây quần, trẻ con thích được ngồi xem, tập gói chiếc bánh nhỏ của riêng mình. Đó cũng là một cách giữ nếp Tết giá trị hơn mua bánh sẵn, nếu nhà có thời gian.
Bánh chưng chay, bánh tét chay
Nhà ăn chay hoặc muốn có lễ chay có thể làm bánh chưng nhân đỗ xanh không thịt, thêm chút hạt tiêu, nấm hương cho thơm. Bánh tét chay miền Nam có nhân đỗ, có khi thêm chuối. Bánh chay để được lâu hơn bánh có thịt mỡ một chút, nhưng vẫn là đồ nếp, vẫn cần bảo quản như bánh thường.
Cặp bánh trên bàn thờ có ý nghĩa gì
Nhiều gia đình đặt một cặp bánh chưng chưa bóc trên bàn thờ suốt Tết, cạnh mâm ngũ quả. Cặp đôi mang ý sum vầy, đủ đầy. Bánh trên bàn thờ thường được bóc ăn sau lễ hoá vàng. Nếu thời tiết nồm ẩm, kiểm tra bánh mỗi ngày; bánh có mùi chua, mốc lá thì thay, đừng để tới ngày hạ mới phát hiện.
Mua bánh, giò online ngày Tết
Đặt bánh, giò qua mạng tiện nhưng cần cẩn trọng: chọn nơi có địa chỉ rõ, phản hồi thật từ người quen; hỏi ngày luộc bánh, ngày làm giò; nhận hàng thì kiểm tra ngay mùi, màu. Bánh giao từ xa qua nhiều ngày trong thùng kín dễ hấp hơi, nhanh hỏng hơn bánh mua tại chỗ.
Dùng hết bánh chưng còn thừa sau Tết
Sau Tết thường thừa bánh. Ngoài rán, có thể cắt miếng nhỏ cấp đông, khi ăn hấp lại; làm bánh chưng chiên giòn chấm nước mắm; hoặc chia biếu hàng xóm ít bánh hơn. Đừng để bánh trong góc bếp tới khi mốc rồi mới bỏ.
Bánh chưng và người cần kiêng
Bánh chưng, bánh tét nhiều nếp, nhiều mỡ, khó tiêu với người già, người có bệnh dạ dày, tiểu đường, mỡ máu. Người trong nhà có bệnh nên ăn ít, ăn kèm rau, dưa để dễ tiêu. Chế độ ăn cụ thể thì hỏi bác sĩ điều trị.