Mâm cúng Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3: bánh trôi, bánh chay và cách bày lễ gọn tại nhà

Trả lời ngắn: Tết Hàn thực rơi vào mùng 3 tháng 3 âm lịch. Người Việt thường cúng gia tiên bằng bánh trôi, bánh chay, kèm hương hoa quả và chén nước. Mâm lễ gọn, phần lớn là đồ chay. Hàn thực khác Thanh minh: Hàn thực theo âm lịch, Thanh minh theo tiết khí dương lịch, hai dịp thường gần nhau.

Hàn thực nghĩa là gì

"Hàn thực" nghĩa là ăn đồ nguội. Tích Trung Hoa kể chuyện Giới Tử Thôi, người trung thần không màng danh lợi, chết trong đám cháy rừng; để tưởng nhớ, người ta kiêng đỏ lửa nấu nướng vài ngày, chỉ ăn đồ nguội.

Khi vào Việt Nam, ngày lễ được Việt hóa: không còn kiêng lửa, nhưng giữ món bánh trôi, bánh chay làm sẵn từ trước, dâng gia tiên vào mùng 3 tháng 3. Với nhiều gia đình, đây là ngày Tết nhỏ thân thuộc, gắn với ký ức cả nhà ngồi nặn bánh.

Hàn thực khác Thanh minh thế nào

Hai dịp thường cách nhau không xa, nhiều nhà gộp một: cúng bánh trôi ở nhà rồi đi tảo mộ trong cùng tuần.

Mâm cúng Hàn thực gồm gì

• Bánh trôi (viên nhỏ, nhân đường phên) và bánh chay (viên to hơn, nhân đỗ xanh, chan nước đường).
• Hương, hoa, đĩa quả.
• Chén nước sạch, trầu cau nếu có.
• Một số nhà thêm xôi hoặc chè.

Số bát bánh tùy nhà: thường một hai bát bánh trôi, một hai bát bánh chay, đặt trên bàn thờ gia tiên. Không cần mâm mặn.

Làm bánh trôi tại nhà

Bột nếp xay nước hoặc bột nếp khô nhào với nước ấm cho dẻo, không dính tay. Nhân là viên đường phên nhỏ cắt sẵn. Ngắt bột, ấn dẹt, đặt đường vào giữa, vo tròn. Thả vào nồi nước sôi, bánh nổi lên vài phút là chín, vớt ra bát nước lạnh rồi xếp đĩa, rắc vừng rang.

Mẹo: ngâm đường phên cho mềm hơi dễ gói; bột nhào không quá ướt để bánh không bị dẹt khi luộc.

Làm bánh chay tại nhà

Bánh chay dùng cùng loại bột, nặn viên to, nhân đỗ xanh đã hấp chín, xay nhuyễn, sên với ít đường. Luộc bánh như bánh trôi. Nước dùng nấu từ đường kính hoặc đường phên với gừng thái sợi, có nơi thêm bột năng cho sánh. Khi ăn chan nước đường, rắc vừng hoặc dừa nạo.

Có thể làm nhân đỗ từ tối hôm trước để sáng hôm sau chỉ cần nặn và luộc.

Số lượng bánh bao nhiêu là vừa

Mỗi bát cúng ba hoặc năm viên bánh trôi, ba viên bánh chay là đẹp. Tổng lượng bánh làm theo số người trong nhà, mỗi người năm sáu viên là vừa ăn. Bánh trôi để lâu sẽ cứng, nên làm vừa đủ.

Muốn chia cho họ hàng, hàng xóm thì làm thêm, gói hộp riêng từ đầu, không lấy từ bát đã cúng lâu.

Mua bánh sẵn có được không

Được. Nhiều nhà ở thành phố mua bánh trôi bánh chay ở hàng quen. Chọn hàng làm trong ngày, bánh không chua, không cứng. Bày ra bát sạch, rắc thêm vừng cho đẹp.

Việc tự làm hay mua không làm thay đổi ý nghĩa lễ; tự làm thì vui vì cả nhà cùng ngồi nặn.

Giờ cúng Hàn thực

Thường cúng buổi sáng mùng 3 tháng 3. Không có lệ giờ cố định. Nhà bận có thể cúng tối mùng 2 hoặc chiều mùng 3.

Bánh trôi bánh chay sau khi cúng dùng ngay trong ngày cho ngon.

Lời khấn ngắn ngày Hàn thực

Khấn nôm: hôm nay ngày mùng 3 tháng 3, nhân Tết Hàn thực, con cháu kính dâng bánh trôi bánh chay, hương hoa quả, mời tổ tiên về chứng giám, phù hộ gia đình. Không cần bài khấn dài.

Người mới tập cúng có thể ghi lời khấn ra giấy, đọc chậm.

Ý nghĩa của bánh trôi trong văn hóa Việt

Bánh trôi gắn với bài thơ nổi tiếng của Hồ Xuân Hương, hình ảnh "bảy nổi ba chìm" quen thuộc với người Việt. Món bánh nhỏ, tròn, trắng mang ý tròn đầy, giản dị.

Kể cho trẻ nghe bài thơ khi cùng nặn bánh là một cách giữ nếp nhẹ nhàng.

Bảo quản bánh

Bánh trôi để nhiệt độ phòng nửa ngày bắt đầu cứng; muốn ăn mềm lại thì hấp vài phút. Bánh chay chan nước đường nên ăn trong ngày. Không để bánh qua hai ngày.

Nước đường bánh chay để riêng, khi ăn mới chan để bánh không bị nhão.

Hàn thực ở các miền

Miền Bắc giữ tục bánh trôi bánh chay rõ nhất. Miền Trung, miền Nam nhiều nơi ít làm hoặc làm chè trôi nước thay bánh trôi. Không có cách làm duy nhất đúng.

Gia đình chuyển vùng sống vẫn có thể giữ nếp quê cũ, hoặc theo cách nơi mới, tùy ý.

Bột nếp: chọn và nhào sao cho bánh dẻo

Bột nếp xay nước (bột nước) cho bánh mịn, dẻo hơn bột khô nhưng phải chuẩn bị từ hôm trước: ngâm gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp thơm vài tiếng, xay với nước, cho vào túi vải treo cho ráo. Bột khô bán sẵn tiện hơn, nhào từ từ với nước ấm, thêm nước từng chút đến khi bột mềm như dái tai.

Nhiều nhà trộn thêm khoảng một phần mười bột gạo tẻ để bánh không quá dính. Bột nhào xong đậy khăn ẩm, để nghỉ mười lăm phút rồi mới nặn, bánh sẽ ít nứt. Bột khô quá thì nứt khi luộc, ướt quá thì bánh bẹt và dính tay.

Bánh trôi ngũ sắc và các biến tấu

Ngày nay nhiều nhà làm bánh trôi nhiều màu bằng nước lá dứa (xanh), nước gấc (đỏ cam), nước hoa đậu biếc (xanh tím), nước nghệ (vàng). Bánh đẹp mắt, trẻ con rất thích, vẫn dùng được để cúng. Nên dùng màu tự nhiên, không dùng phẩm màu công nghiệp đậm.

Một số gia đình làm nhân dừa, nhân vừng đen thay đường phên. Đó là sáng tạo hợp lý, miễn bánh sạch, ngon. Lễ Hàn thực không quy định khắt khe về hình thức bánh.

Cùng con trẻ nặn bánh: an toàn và vui

Nặn bánh là việc trẻ con rất thích: vo viên, đặt đường, đếm số bánh. Người lớn lo phần đun nước, thả bánh vào nồi sôi, vớt bánh. Không để trẻ đứng sát nồi nước sôi hay tự vớt bánh.

Đường phên cắt viên nhỏ, cứng, trẻ dưới ba tuổi dễ hóc nếu cho ngậm. Bánh trôi dính, dẻo, trẻ nhỏ và người già nuốt khó nên ăn từng miếng nhỏ, có người ngồi cạnh. Đây là lưu ý thật, không phải lời răn cho có.

Hàn thực với người ăn kiêng đường

Bánh trôi bánh chay nhiều đường và tinh bột nếp. Người tiểu đường có thể chỉ ăn một hai viên, làm nhân đỗ ít ngọt, chan nước đường loãng hoặc dùng đường ăn kiêng phù hợp theo lời khuyên của bác sĩ.

Mâm cúng vẫn bày đủ bánh như thường; việc ăn bao nhiêu sau lễ là tùy sức khỏe mỗi người, không cần ép ăn cho "lấy lộc".

Gợi ý: bộ bát cúng dùng lâu

Bánh trôi bánh chay bày trong bát sứ trắng nhỏ trông thanh và trang trọng. Nếu cần bổ sung bát đĩa cho bàn thờ, có thể tham khảo tại mục tìm kiếm đĩa của Thế Giới Phong Thủy, chọn men trơn dễ lau rửa.

Câu hỏi thường gặp