Mâm cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp: lễ vật gồm những gì và trình tự từ chiều hôm trước
Trả lời ngắn: mâm cúng ông Công ông Táo thường gồm bộ mũ áo (hai mũ ông, một mũ bà), cá chép, hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu nước, đĩa quả và một mâm cơm mặn hoặc mâm chay tùy nhà. Phần lớn gia đình cúng trong ngày 23 tháng Chạp, xong trước giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa); bận thì cúng sớm hơn một hai ngày vẫn được, miễn chu đáo.
Lễ tiễn ông Táo là lễ gì trong năm
Theo tích dân gian, ông Công ông Táo là ba vị thần trông coi việc bếp núc và chuyện trong nhà: hai ông, một bà. Cuối năm, các vị cưỡi cá chép về trời báo cáo việc một năm của gia chủ. Lễ 23 tháng Chạp vì thế là lễ tiễn, mang ý tạ ơn những ngày bếp đỏ lửa và mong năm tới bình yên.
Với nhiều nhà, đây còn là mốc mở đầu mùa Tết: sau lễ ông Táo mới dọn bàn thờ, sắm sửa, gói bánh. Hiểu như vậy để thấy mâm cúng không cần cầu kỳ, cái chính là sạch sẽ, đủ ý và cả nhà cùng làm.
Danh sách lễ vật cơ bản
- Bộ mũ áo ông Công ông Táo: hai mũ có cánh chuồn cho hai ông, một mũ không cánh cho bà, kèm áo và hia (thường bán sẵn thành bộ).
- Cá chép: cá sống thả trong chậu nước, hoặc cá chép giấy, cá chép vàng mã tùy nếp nhà.
- Hương, đèn hoặc nến, một bình hoa tươi, một đĩa quả.
- Trầu cau, rượu trắng, chén nước sạch.
- Một mâm cơm mặn hoặc mâm chay; nhà neo người có thể chỉ dùng đĩa xôi, đĩa gà.
- Vàng mã nếu nhà có lệ đốt; có thể lược bớt tùy nơi.
Không có món nào là bắt buộc tuyệt đối. Nhiều gia đình ở thành phố chỉ giữ mũ áo, cá chép, hương hoa quả và một đĩa xôi gà, vẫn đủ lòng.
Chia mâm thế nào cho gọn
Cách phổ biến là bày một mâm chính ở gian bếp hoặc trên bàn thờ gia tiên (tùy nhà đặt ban Táo ở đâu). Mũ áo đặt ngay ngắn phía trước, cá chép để trong chậu bên cạnh, hương hoa quả đặt hai bên. Mâm cơm đặt phía trong, đầy đủ bát đũa.
Nhà không có ban Táo riêng thường cúng tại bàn thờ gia tiên, khấn mời ông Công ông Táo cùng chứng giám. Cách này phổ biến ở căn hộ, không có gì sai.
Mâm cơm mặn truyền thống
Mâm mặn miền Bắc thường có gà luộc, xôi gấc hoặc xôi đỗ, canh măng hoặc canh bóng, một đĩa xào, giò lụa, nem rán. Miền Nam hay dùng thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò, gỏi. Miền Trung có thể có bánh tét, thịt heo luộc, dưa món.
Không cần đủ "bốn bát sáu đĩa" như cỗ giỗ. Một mâm năm, sáu món vừa ăn là đủ, cúng xong cả nhà ăn trưa cùng nhau.
Mâm chay cho nhà ăn chay hoặc muốn nhẹ nhàng
Mâm chay có thể gồm xôi, chè, đậu phụ rán, nem chay, canh rau củ, đĩa xào nấm. Nhiều nhà chọn chay vì ngày 23 là lễ thần, không bắt buộc phải sát sinh.
Mâm chay dễ chuẩn bị từ tối hôm trước, ít bị hỏng hơn khi phải bày lâu, hợp với nhà bận rộn.
Chuẩn bị từ chiều 22 tháng Chạp
- Dọn sạch bếp, lau ban Táo hoặc bàn thờ.
- Mua mũ áo, hương hoa, quả; cá chép nên mua vào sáng 23 để cá khỏe.
- Sơ chế đồ cho mâm cơm, nấu xôi chè có thể làm từ tối.
- Chọn sẵn chỗ thả cá: hồ, ao, sông gần nhà có dòng nước sạch.
Làm trước một nửa việc từ chiều hôm trước giúp sáng 23 không bị cuống, nhất là nhà phải đi làm.
Trình tự cúng sáng 23
- Bày lễ vật, đặt mũ áo phía trước, chậu cá bên cạnh.
- Thắp đèn nến, thắp hương (một hoặc ba nén tùy nếp nhà).
- Gia chủ khấn mời ông Công ông Táo, báo việc trong năm, xin phù hộ năm mới.
- Đợi hương cháy khoảng hai phần ba thì vái tạ, hóa vàng mã và mũ áo nếu có.
- Mang cá đi thả, hạ lễ, cả nhà dùng bữa.
Văn khấn có thể dùng bản in sẵn hoặc khấn nôm bằng lời của mình, nói rõ họ tên, địa chỉ, lời cảm tạ.
Giờ cúng và chuyện "trước giờ Ngọ"
Dân gian dặn cúng xong trước giờ Ngọ (11 giờ đến 13 giờ) vì tin rằng các vị lên đường trong buổi trưa. Đây là lệ, không phải quy định cứng; nhà bận có thể cúng tối 22 hoặc sáng sớm 23.
Quan trọng hơn giờ là có người ở nhà trông lửa nến cho tới khi tàn, không bỏ đi làm khi hương còn đang cháy.
An toàn lửa khi cúng ở gian bếp
Bàn cúng đặt gần bếp gas cần cách xa bình gas và ổ điện, không để nến sát rèm hay giấy gói. Mũ áo vàng mã hóa trong thùng kim loại, ở chỗ thoáng, có chậu nước bên cạnh.
Nhà có trẻ nhỏ nên đặt đèn nến ngoài tầm với, dặn trẻ không nghịch chậu cá đặt sát mép bàn.
Lễ vật nào lược bớt được
Vàng mã, quần áo giấy nhiều bộ, tiền âm phủ có thể giảm hẳn. Nhiều chùa và cơ quan văn hóa khuyến khích giảm đốt vàng mã vì lãng phí và ô nhiễm.
Cá chép có thể thay bằng cá giấy nếu không có chỗ thả an toàn. Mâm cơm có thể thay bằng đĩa xôi gà. Giữ lại phần "cốt": hương, hoa, nước, mũ áo và tấm lòng.
Ngân sách gợi ý cho gia đình nhỏ
Không nêu giá cụ thể vì chợ mỗi nơi một khác, nhưng có thể chia ngân sách thành ba phần: mũ áo và hương hoa (phần nhỏ), cá chép (một hai con là đủ), mâm cơm (phần lớn nhất nhưng cũng là bữa trưa của cả nhà).
Tránh mua "trọn gói" quá nhiều đồ mã, vì phần lớn sẽ bị đốt đi trong vài phút.
Sau lễ: hạ lễ và thụ lộc
Hạ lễ khi hương tàn. Đồ ăn chia ra dùng ngay trong bữa trưa, phần thừa cất tủ lạnh, không để mâm cơm ở nhiệt độ phòng quá lâu. Hoa quả có thể để lại trên ban thêm vài ngày.
Tro vàng mã gom lại, để nguội hẳn rồi mới bỏ vào thùng rác, không đổ xuống cống.
Ông Công ông Táo là ai theo các tích kể
Tích phổ biến nhất kể chuyện hai người chồng và một người vợ: người vợ vì hoàn cảnh phải đi bước nữa, người chồng cũ tìm về, ba người cùng chết trong đống lửa bếp. Ngọc Hoàng thương tình phong cả ba làm thần bếp: một vị trông coi bếp, một vị trông coi đất, một vị trông coi việc nhà. Vì vậy bộ mũ áo luôn có hai mũ ông, một mũ bà.
Một số sách còn gọi chung là Táo quân, Định phúc Táo quân hay Thổ Công. Cách gọi khác nhau theo vùng nhưng ý nghĩa thì giống: vị thần gần gũi nhất, chứng kiến chuyện cơm nước, sướng khổ của cả nhà suốt một năm.
Những lỗi hay gặp khi chuẩn bị mâm
- Mua mũ áo sai số lượng: chỉ cần một bộ cho cả ba vị, không cần mỗi người trong nhà một bộ.
- Bày mâm cơm khi đồ còn nóng bốc hơi sát hương nến, dễ làm hương tắt hoặc tàn rơi vào đồ ăn.
- Đặt chậu cá sát mép bàn, trẻ con hoặc mèo làm đổ nước ra sàn bếp trơn trượt.
- Để mâm cơm nhiều giờ dưới nắng gắt trước cửa bếp, đến trưa đồ ăn đã ôi.
Chỉ cần để ý mấy điểm này, buổi lễ đã gọn gàng hơn hẳn mà không tốn thêm đồng nào.
Gợi ý vật phẩm cho gian bếp đầu năm
Sau lễ ông Táo, nhiều nhà nhân dịp dọn bếp thay mới vài món trang trí cho gian bếp và phòng ăn. Có thể chọn đôi cá chép trang trí hoặc tranh cá chép mang ý "cá chép hóa rồng"; tham khảo các mẫu tại gian cá chép phong thủy của Thế Giới Phong Thủy, chọn món nhỏ gọn, đặt xa bếp lửa và chỗ ẩm.