Mâm cúng tất niên ba miền gồm những món gì, nấu sao cho kịp chiều cuối năm
Trả lời ngắn: mâm cúng tất niên là mâm cỗ mặn cúng gia tiên vào chiều 30 (hoặc 29 nếu tháng Chạp thiếu), có khi làm sớm hơn vài ngày. Miền Bắc thường có gà luộc, xôi, giò, bánh chưng, canh măng, nem; miền Trung có thêm món ram, tré, dưa món; miền Nam có thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò, bánh tét. Số món không quan trọng bằng việc cả nhà quây quần.
Tất niên là gì, cúng vào ngày nào
Tất niên nghĩa là kết thúc năm. Lễ tất niên là bữa cúng cuối năm, báo với tổ tiên một năm đã qua, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Phần đông gia đình cúng vào chiều ngày cuối cùng của tháng Chạp: ngày 30 nếu tháng đủ, ngày 29 nếu tháng thiếu.
Ngày nay nhiều gia đình cúng tất niên sớm hơn, từ 27, 28 tháng Chạp, để con cháu ở xa về kịp hoặc để tránh chiều cuối năm quá bận. Không có quy định cứng; điều nhiều người giữ là cúng tất niên sau lễ ông Công ông Táo (23 tháng Chạp) và trước giao thừa.
Mâm tất niên miền Bắc
Mâm cỗ Bắc thường chia thành bát và đĩa theo nếp "bốn bát, bốn đĩa" hoặc "sáu bát, sáu đĩa" ở nhà khá giả. Món hay có: gà trống luộc nguyên con (để cánh, chân đẹp), xôi gấc hoặc xôi đỗ, bánh chưng, giò lụa, giò thủ, nem rán, canh măng nấu chân giò, canh bóng thả, miến xào, nộm su hào, dưa hành. Canh bóng, canh măng là hai món gần như không thể thiếu trong cỗ Tết miền Bắc.
Cách đếm "bốn bát bốn đĩa" là nếp truyền thống, nhưng nhà ít người làm mâm gọn hơn vẫn đủ lễ. Một mâm gồm gà luộc, xôi, bánh chưng, giò, canh măng, đĩa xào đã đầy đặn.
Mâm tất niên miền Trung
Ẩm thực miền Trung đậm vị, cỗ Tết thường có món kho, món nem chua, tré, ram, dưa món (đu đủ, cà rốt, củ kiệu ngâm nước mắm đường), bánh tét hoặc bánh chưng, thịt heo luộc chấm mắm, gà luộc. Ở Huế, mâm cúng có thêm nhiều món chay và bánh mứt cung đình; ở Quảng Nam, Đà Nẵng có bánh tổ, thịt heo ngâm nước mắm.
Miền Trung kéo dài, mỗi tỉnh mỗi khác. Người trong nhà nhớ nếp cũ của gia đình là nguồn tin chắc nhất.
Mâm tất niên miền Nam
Cỗ Tết miền Nam có thịt kho trứng (thịt kho nước dừa), canh khổ qua nhồi thịt với ý "khổ qua" là cái khổ đã qua, chả giò, gà luộc hoặc gà xé phay, củ kiệu tôm khô, dưa giá, bánh tét. Nhiều nhà nấu nồi thịt kho trứng từ 28, 29 để ăn dần qua mấy ngày Tết.
Miền Nam cũng chuộng mâm ngũ quả có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung. Mâm ngũ quả là phần riêng, bày trên bàn thờ suốt Tết, không tính vào mâm cỗ.
So sánh nhanh ba miền
| Miền | Món đặc trưng | Bánh | Món chua/ngâm |
|---|---|---|---|
| Bắc | Gà luộc, giò, canh măng, canh bóng, nem | Bánh chưng vuông | Dưa hành, nộm |
| Trung | Thịt luộc mắm, tré, nem chua, ram | Bánh tét, bánh chưng | Dưa món |
| Nam | Thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò | Bánh tét tròn dài | Củ kiệu, dưa giá |
Bảng chỉ là khái quát. Gia đình gốc Bắc sống ở miền Nam vẫn có thể giữ mâm Bắc, và ngược lại. Không có mâm nào "chuẩn" hơn mâm nào.
Lên thực đơn theo số người thật
Cỗ tất niên dễ thừa vì làm theo thói quen thời đông con cháu. Cách tránh lãng phí: đếm số người ăn thật, chọn số món vừa đủ, ưu tiên món ăn được nhiều bữa (thịt kho, giò, bánh chưng) và giảm món chỉ ngon khi nóng. Món nào cả nhà không ăn thì bỏ khỏi mâm, kể cả khi "năm nào cũng có".
Một mâm cho gia đình bốn đến sáu người có thể gồm năm, sáu món. Mâm cho đại gia đình mười lăm người có thể làm hai mâm cùng thực đơn thay vì một mâm thật nhiều món.
Chia việc để chiều cuối năm không vội
- Ngày 26–27: mua đồ khô, gia vị, măng khô ngâm, đặt giò chả, gà.
- Ngày 28: gói hoặc nhận bánh chưng, bánh tét; kho thịt; muối dưa hành, củ kiệu.
- Sáng 29 hoặc 30: luộc gà, nấu canh, đồ xôi, rán nem.
- Chiều: bày mâm, cúng, hạ lễ, cả nhà ăn.
Nồi canh măng, nồi thịt kho đều ngon hơn khi nấu trước một ngày rồi hâm. Món chiên rán nên làm sau cùng cho giòn. Chia mỗi người một món, trẻ con lo bày bát đũa, rửa rau, việc nhẹ hơn nhiều.
Bày mâm và thắp hương
Mâm cỗ thường đặt trên bàn phía trước bàn thờ hoặc trên một bàn riêng. Gà luộc để đầu hướng vào trong (ra phía bàn thờ) theo nhiều nếp nhà. Bát cơm, đôi đũa, chén rượu đặt đủ. Người chủ lễ thắp hương, khấn mời gia tiên, rồi cả nhà lần lượt vái lạy.
Văn khấn tất niên có thể đọc bản in hoặc khấn nôm bằng lời mình. Nếu gia đình cần bộ đồ thờ, mâm đồng hay khay gỗ vừa bàn, có thể tham khảo ở mục đồ thờ trên Thế Giới Phong Thủy, chọn kích cỡ theo bàn thờ thật của nhà mình.
An toàn thực phẩm trong mấy ngày Tết
Cỗ Tết nấu nhiều, ăn nhiều ngày, nên cần chú ý: thức ăn để nguội rồi cho tủ lạnh trong vòng hai giờ; chia nhỏ hộp để làm lạnh nhanh; hâm sôi kỹ món canh, món kho trước khi ăn lại; giò chả để ngăn mát và dùng trong vài ngày; bánh chưng bóc ra ăn không hết thì bọc kín cho vào tủ.
Tủ lạnh ngày Tết thường quá tải, nhiệt độ bên trong tăng. Đừng nhồi kín; để khoảng trống cho khí lạnh lưu thông. Đồ nào nghi ngờ đã hỏng thì bỏ.
Nhà có người ăn chay
Gia đình có người ăn chay có thể làm một mâm tất niên chay hoàn toàn: xôi gấc, bánh chưng chay nhân đỗ, nem chay, canh nấm, đậu sốt, rau củ xào, dưa món. Hoặc làm mâm mặn cúng gia tiên và một mâm chay nhỏ để người ăn chay thụ lộc. Bàn với người chủ lễ trước để tránh cảnh mâm đã bày rồi mới tranh cãi.
Món chay ngày Tết nên ưu tiên món mộc, thanh: canh nấm hạt sen, đậu hũ non, rau luộc, xôi đỗ. Món chay giả mặn tiện nhưng thường nhiều dầu mỡ, chất phụ gia, nên dùng vừa phải.
Khi con cháu ở xa không về kịp
Nhiều gia đình có con đi làm xa, đi du học, không về Tết được. Ở nhà vẫn cúng tất niên như thường; con cháu ở xa có thể gọi video vào lúc cúng, thắp nén hương nhỏ nơi mình ở nếu có điều kiện, hoặc đơn giản là nhớ tới ông bà vào chiều cuối năm. Người lớn ở nhà nên nói thêm vào lời khấn tên những người vắng mặt. Nếp nhà không mất đi chỉ vì khoảng cách địa lý.
Dọn mâm sau lễ tất niên
Sau khi hương tàn, hạ mâm và cả nhà ăn bữa tất niên. Món còn thừa chia hộp, ghi ngày bằng bút dạ hoặc băng dính, cho vào tủ lạnh. Gà luộc thừa có thể làm gỏi gà, cháo gà hôm sau. Giò, bánh chưng để dành cho sáng mùng một nếu nhà chưa nấu mâm riêng. Cách sắp xếp này vừa đỡ phí, vừa đỡ việc cho những ngày Tết.