Rửa, bày và hạ quả cúng: chống dập úng, ruồi kiến và biết lúc nào nên hạ để còn ăn được
Trả lời ngắn: Quả cúng nên lau khô thay vì rửa ngâm lâu, xếp quả nặng ở dưới và quả mềm ở trên, kê đĩa trên khay có viền để kiến không bò lên. Quả bày trên bàn thờ nên hạ trong hai ba ngày với quả mềm, lâu hơn với quả vỏ dày, và hạ ngay khi thấy chảy nước, mốc hay có mùi lên men.
Quả cúng hỏng nhanh vì đâu
Bàn thờ thường ở chỗ cao, ấm và ít gió, đúng là môi trường quả chín nhanh. Thêm hơi nóng của hương, nến, đèn, quả mềm như chuối, đu đủ, xoài có thể chín nẫu chỉ sau hai ngày. Quả rửa ngâm nước rồi để ướt lại dễ thối từ cuống. Đĩa quả chất quá cao thì quả dưới bị đè dập, chảy nước, kéo ruồi kiến tới.
Biết được những nguyên nhân này, việc giữ quả cúng chỉ còn là chọn đúng quả, làm khô sạch và xếp sao cho thoáng.
Chọn quả để bày được lâu
Nếu muốn đĩa quả đứng lâu, ưu tiên quả vỏ dày, cuống chắc: bưởi, cam, quýt, táo, lê, thanh long, dưa hấu nhỏ, phật thủ. Chuối nên chọn nải còn xanh cuống, vàng vừa phải, chưa có đốm. Quả mềm như xoài chín, đu đủ, nhãn, vải hợp bày ngắn ngày, rằm xong là hạ.
Mùa nào thức nấy vẫn là cách chọn hay nhất: quả đúng mùa vừa tươi, vừa rẻ, lại ít phải bảo quản bằng hóa chất.
Rửa hay lau quả trước khi bày
Nhiều nhà rửa quả rồi bày ngay khi còn ướt. Nước đọng ở cuống và chân quả là chỗ nấm mốc bắt đầu. Cách tốt hơn là lau bằng khăn ẩm sạch rồi lau khô lại, hoặc rửa nhanh dưới vòi nước rồi để ráo hoàn toàn trên rổ trước khi bày. Không ngâm quả lâu trong nước muối hay nước rửa rau rồi bày, vì vỏ ngấm nước dễ úng.
Quả sẽ được ăn sau khi hạ lễ, lúc đó mới rửa kỹ lại một lần nữa trước khi gọt.
Xếp đĩa quả cho chắc
Nguyên tắc dễ nhớ: quả nặng, to, vỏ dày ở dưới; quả nhỏ, mềm ở trên; quả có cuống dài cài vào khe. Nải chuối thường đặt làm đế ôm lấy các quả khác. Đĩa không nên chất quá cao, nhất là bàn thờ nhỏ hay bàn thờ treo, vì một quả lăn xuống có thể làm đổ bát hương, chén nước.
Có thể lót dưới đĩa một lớp lá chuối hoặc giấy ăn sạch để thấm nước nếu quả rỉ, thay giấy khi ướt.
Chống ruồi, kiến bâu quả cúng
Kiến là nỗi khổ của nhiều bàn thờ. Một số cách làm được ngay:
- Kê đĩa quả lên một khay có viền, khay đặt trên bàn thờ đã lau sạch vết đường, vết nước quả.
- Lau mặt bàn thờ bằng khăn ẩm sau mỗi lần hạ lễ, không để rơi vụn bánh, nước ngọt.
- Không bày quả đã chín nẫu, nứt vỏ, chảy nhựa.
- Ruồi nhiều thì đóng bớt cửa, dùng lồng bàn lưới che khi vắng nhà, mở ra khi thắp hương.
Không nên xịt thuốc diệt côn trùng lên bàn thờ hay gần đồ cúng, vì quả sau đó sẽ được cả nhà ăn.
Bày quả bao lâu thì hạ
Không có quy định cứng. Kinh nghiệm chung:
| Nhóm quả | Thường bày được | Dấu hiệu nên hạ ngay |
|---|---|---|
| Chuối, đu đủ, xoài chín | 1 – 2 ngày | vỏ đốm đen nhiều, mềm nhũn, có ruồi |
| Nhãn, vải, chôm chôm | 1 – 2 ngày | vỏ thâm, có mùi chua |
| Cam, quýt, táo, lê | 3 – 5 ngày | vỏ nhăn, mốc xanh ở cuống |
| Bưởi, thanh long, phật thủ | 5 – 7 ngày hoặc lâu hơn | mềm lõm, mốc, chảy nước |
Bày quá lâu cho “đủ ngày” rồi bỏ đi là phí, mà để quả hỏng trên bàn thờ cũng không đẹp ý.
Hạ lễ và thụ lộc quả cúng
Sau khi hương tàn, người trong nhà có thể xin hạ lễ: vái tạ, nhấc đĩa quả xuống, dọn bàn thờ cho sạch. Quả hạ xuống được cả nhà chia nhau ăn, gọi là thụ lộc. Trước khi ăn nên rửa lại kỹ, vì quả đã đứng nơi có tàn hương, bụi bàn thờ.
Quả còn tốt có thể biếu hàng xóm, người làm, hoặc dùng làm sinh tố, mứt, chè. Quả đã hỏng thì bỏ, không cố ăn vì tiếc.
Nhận biết quả không còn an toàn để ăn
Quả có mốc trắng, mốc xanh, chảy nước nhớt, mùi rượu lên men hay vết thâm lan rộng thì không nên ăn, kể cả cắt bỏ phần hỏng với quả mềm, vì nấm mốc có thể đã lan vào bên trong. Quả vỏ dày như bưởi, cam nếu chỉ khô cuống, vỏ hơi nhăn thì vẫn ăn được sau khi rửa.
Người già, trẻ nhỏ, người đang mang thai nên đặc biệt tránh quả đã đứng lâu ở chỗ nóng.
Quả cúng có cần “đẹp hoàn hảo” không
Nhiều người cố mua quả to, bóng, đều màu nhất, đôi khi là hàng đã xử lý để giữ lâu. Thực tế bàn thờ không đòi quả đắt, chỉ cần quả tươi, sạch, lành lặn. Quả vỏ hơi sần, kích thước không đều nhưng tươi vẫn tốt hơn quả bóng đẹp mà để lâu không hỏng một cách khác thường.
Mua ở chỗ quen, hỏi nguồn gốc, rửa kỹ trước khi ăn là đủ yên tâm.
Quả theo dịp lễ
Ngày rằm, mùng một chỉ cần một đĩa nhỏ ba năm loại. Ngày giỗ, ngày Tết thì đĩa lớn hơn, có nơi bày mâm ngũ quả theo tên quả mang nghĩa tốt. Ban Thần Tài thường bày quả màu tươi như táo đỏ, cam, quýt. Bàn thờ Phật ưu tiên quả thanh như chuối, bưởi, lê, tránh quả có mùi nồng.
Dù dịp nào, nguyên tắc chọn tươi, lau khô, xếp chắc và hạ kịp vẫn không đổi.
Đĩa và khay bày quả
Đĩa sứ, mâm bồng gỗ hay mâm đồng đều dùng được, miễn là sạch và chắc chân. Đĩa có chân cao giúp quả thoáng hơn, ít úng đáy. Nếu bàn thờ hẹp, có thể dùng đĩa dẹt nhỏ thay vì mâm bồng cao. Rửa đĩa sau mỗi lần hạ lễ, phơi khô trước khi dùng lại.
Mâm, đĩa bằng đồng nên lau khô ngay sau khi rửa để không lên vết xanh, vết ố.
Bàn thờ ở căn hộ nhỏ, nhà thuê
Căn hộ nhỏ, ít người, nên bày ít quả và hạ sớm. Một đĩa ba quả táo hay một nải chuối nhỏ là đủ. Không nên mua cả rổ lớn rồi để hỏng. Với nhà thuê, nhớ lau sạch mặt kệ thờ để không để lại vết nước quả, vết mốc khi trả nhà.
Nếu đi vắng vài ngày, nên hạ quả trước khi đi, để lại chén nước sạch và hoa bền thay vì quả mềm.
Quả cúng mùa nắng nóng và mùa nồm
Mùa hè nóng, quả trên bàn thờ chín nhanh gấp đôi. Nên bày ít hơn, chọn quả vỏ dày và hạ sớm hơn bình thường, nhất là chuối và xoài. Mùa nồm ẩm ở miền Bắc thì ngược lại, quả ít chín nẫu nhưng dễ mốc ở cuống và đáy. Lúc này nên lót giấy thấm dưới đĩa, lau khô vỏ mỗi sáng và để bàn thờ thoáng, có thể mở hé cửa sổ vào buổi trưa khô ráo.
Dù mùa nào, chỉ cần mỗi sáng thắp hương thì nhìn qua đĩa quả một lượt, gỡ bỏ quả đã có dấu hiệu hỏng là cả đĩa giữ được lâu hơn.
Gợi ý bày cùng đĩa quả
Bên cạnh đĩa quả và bình hoa, nhiều gia đình đặt thêm đĩa nhỏ đựng gạo, muối, hoặc một vài món vật phẩm gợi sự sung túc theo nếp riêng. Đĩa sứ, đĩa men đẹp giúp bàn thờ gọn và sáng hơn. Ai đang tìm đĩa trang trí, đĩa men để thay bộ cũ đã mẻ có thể tham khảo các mẫu đĩa tại Thế Giới Phong Thủy, chọn cỡ vừa với mặt bàn thờ để không lấn chỗ bát hương.