Mâm cúng tiên thường và mâm chính giỗ khác nhau thế nào: lễ vật, giờ cúng và cách làm cho gọn
Trả lời ngắn: tiên thường là lễ cúng vào chiều hoặc tối hôm trước ngày giỗ, ý là mời ông bà về trước; mâm thường gọn, chủ yếu là người trong nhà. Chính giỗ là lễ ngày hôm sau, mâm đầy đủ hơn và có họ hàng, khách mời. Không phải nhà nào cũng làm cả hai; nhiều gia đình chỉ làm lễ chính giỗ và vẫn trọn ý.
Tiên thường là gì
Chữ "tiên thường" thường được giải thích là nếm trước, dâng trước. Theo tập quán ở nhiều vùng, chiều hôm trước ngày mất, con cháu dọn bàn thờ, thắp hương báo ông bà rằng ngày mai là ngày giỗ, mời ông bà về hưởng lễ. Lễ này mang tính báo cáo và mời mọc, nên mâm không cần cầu kỳ.
Ở một số nơi, tiên thường được cúng vào buổi trưa hoặc chiều hôm trước; nơi khác cúng tối. Giờ giấc tuỳ nếp nhà, không có quy định cứng.
Chính giỗ là gì
Chính giỗ, hay chính kỵ, là lễ ngày mất theo âm lịch. Đây là lễ chính, con cháu tề tựu, mời họ hàng và bạn bè thân. Mâm cỗ đầy đủ, có nhiều mâm cho khách. Sau lễ cúng là bữa cỗ thụ lộc, cũng là dịp gia đình gặp mặt.
Cách tính ngày giỗ theo âm lịch, tháng nhuận hay mất sau mười một giờ đêm là chuyện riêng, nhiều nhà hỏi người lớn hoặc nhà chùa. Bài này chỉ bàn chuyện mâm cúng.
So sánh hai mâm
| Điểm | Tiên thường | Chính giỗ |
|---|---|---|
| Thời điểm | Chiều hoặc tối hôm trước | Ngày mất theo âm lịch |
| Người dự | Chủ yếu người trong nhà | Họ hàng, khách mời |
| Mâm | Gọn: vài món mặn, canh, cơm, quả | Đầy đủ: cỗ theo nếp vùng miền |
| Ý nghĩa | Báo và mời ông bà về | Lễ chính tưởng nhớ |
| Bắt buộc | Tuỳ nếp nhà | Là lễ chính |
Bảng chỉ mô tả thói quen phổ biến; mỗi dòng họ có thể khác.
Dọn dẹp bàn thờ trước lễ tiên thường
Chiều hôm trước là lúc thích hợp để lau dọn bàn thờ: lau bụi ảnh thờ, chùi đèn, thay nước chén, thay hoa. Việc rút chân hương, bao sái bát hương thì nhiều nhà chỉ làm vào dịp cuối năm, không làm tuỳ tiện trước ngày giỗ; nếu cần, hỏi người lớn hoặc nhà chùa.
Khi lau dọn, rút phích đèn điện thờ, để nến tắt hẳn. Dùng khăn sạch riêng cho bàn thờ, không dùng chung khăn lau bếp.
Mâm tiên thường gồm những gì
Một mâm tiên thường gọn có thể gồm: bát cơm, bát canh, hai đến ba món mặn (thịt luộc hoặc kho, đậu phụ, trứng), đĩa rau, đĩa quả, hoa tươi, trầu cau, chén rượu và ấm trà. Một số nhà chỉ dâng hương hoa, quả và chén trà rồi khấn mời.
Nếu nhà làm chay, mâm có thể là cơm, canh rau, đậu phụ, nấm xào, chè hoặc xôi đậu. Dù mặn hay chay, mâm nên nóng, sạch và bày ngay ngắn.
Mâm chính giỗ gồm những gì
Mâm chính giỗ theo nếp từng miền: miền Bắc hay theo khung bốn bát sáu đĩa; miền Trung nhiều món nhỏ, nem chả, cá kho; miền Nam thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò. Kèm theo là xôi, gà, quả, hoa, trầu cau, rượu. Mâm cúng trên bàn thờ thường là một mâm đẹp nhất trong số các mâm nấu ra.
Món người đã khuất thích khi sinh thời là món nhiều nhà đặt thêm vào mâm chính giỗ. Một đĩa bánh cụ hay ăn, một chén chè cụ thích là cách tưởng nhớ rất riêng của từng gia đình.
Món người đã khuất yêu thích nên đặt vào lễ nào
Nhiều gia đình có thói quen dâng món người mất thích ăn khi còn sống. Món ấy có thể đặt vào cả hai lễ, nhưng nhiều nhà chọn mâm tiên thường, lúc chỉ có người trong nhà, để bày một đĩa bánh quen, một chén chè, một chén rượu cụ hay uống. Không khí lúc ấy ấm cúng, ít người, dễ kể lại kỷ niệm với các cháu.
Mâm chính giỗ có khách thì thường theo khung cỗ của vùng. Món riêng của cụ vẫn có thể đặt thêm một đĩa nhỏ cạnh mâm chính, không ai coi là sai lễ.
Làm sao để không phải nấu hai lần
Mẹo của nhiều nhà là dùng phần sơ chế của ngày giỗ cho mâm tiên thường. Chiều hôm trước, nồi thịt kho đã xong, nem đã cuốn, giò đã mua về. Lấy ra một phần nhỏ, nấu thêm bát canh, luộc đĩa rau là có mâm tiên thường. Món nào thử trước cũng giúp chỉnh vị cho hôm sau.
Lưu ý tách riêng phần dùng cho tiên thường, đừng lấy ra rồi trả lại vào nồi lớn. Cách này tránh làm hỏng cả mẻ món nếu phần lấy ra đã để lâu ngoài nhiệt độ phòng.
Khấn trong lễ tiên thường
Lời khấn tiên thường thường ngắn: xưng tên chủ lễ, địa chỉ, ngày tháng âm lịch, báo ngày mai là ngày giỗ của cụ, kính mời cụ và gia tiên về hưởng lễ. Khấn nôm bằng lời của mình là đủ, nhiều người trong nghề cho rằng lòng thành quan trọng hơn câu chữ.
Nhà nào muốn đọc văn khấn in sẵn thì chọn bản rõ nguồn và đọc chậm, hiểu nghĩa. Văn khấn đầy đủ cho từng dịp có thể tìm ở các sách văn khấn cổ truyền.
Ai nên có mặt ở hai lễ
Lễ tiên thường thường chỉ có người trong nhà, con cháu ở gần. Lễ chính giỗ thì con cháu xa gần cố gắng về, cùng họ hàng. Người không về được có thể gọi điện, gửi lời thắp hương hộ, hoặc thắp một nén hương ở nơi mình ở vào giờ cúng.
Trẻ nhỏ nên được cho đứng cạnh khi người lớn thắp hương, nghe kể ông bà là ai. Lễ giỗ là bài học về gia đình dễ nhớ nhất với các cháu.
Thời gian giữa hai lễ
Sau lễ tiên thường, hương hoa để nguyên trên bàn thờ. Mâm cúng hạ xuống dùng bữa tối. Sáng hôm sau, lau lại bàn thờ, thay nước, thay hoa nếu héo, rồi mới bày mâm chính giỗ. Đèn, nến nếu thắp qua đêm phải có chao chắn và đặt xa rèm, xa vật dễ cháy.
Không nên để nến cháy khi cả nhà đi ngủ. Đèn điện thờ là lựa chọn an toàn hơn cho ánh sáng qua đêm.
Nhà ít người chỉ làm một lễ có được không
Được. Rất nhiều gia đình ngày nay chỉ làm lễ chính giỗ, hoặc ngược lại chỉ làm một mâm nhỏ vào một ngày cuối tuần gần ngày giỗ để con cháu đi làm về được đông đủ. Việc giữ nếp tưởng nhớ quan trọng hơn việc làm đủ hai lễ.
Nếu dời ngày, nhiều nhà vẫn thắp nén hương đúng ngày mất, còn mâm cỗ làm vào ngày thuận tiện. Đây là cách dung hoà phổ biến khi con cháu ở xa.
Khác biệt giữa các vùng về lễ tiên thường
Ở nhiều làng Bắc Bộ, tiên thường được giữ khá kỹ, có khi mời cả anh em ruột tới ăn bữa tối. Ở nhiều nơi miền Nam, lễ cúng chiều hôm trước còn gọi là cúng "tiên thường" hoặc chỉ là thắp hương báo, đám giỗ chính mới là tiệc lớn. Một số dòng họ không có lệ tiên thường.
Vì vậy, người mới về làm dâu, làm rể nên hỏi "nhà mình có cúng chiều hôm trước không" để chuẩn bị cho đúng.
Giữ an toàn thực phẩm giữa hai lễ
Thức ăn để từ chiều hôm trước tới trưa hôm sau là khoảng thời gian dài. Phần nào không dùng ngay phải cất tủ lạnh trong vòng hai tiếng sau khi nấu. Món có nước, món trộn, món có trứng hỏng nhanh nhất. Khi dùng lại, đun sôi kỹ.
Đồ cúng trên bàn thờ qua đêm như xôi, chè nên hạ xuống, không để nguyên tới hôm sau rồi bày lại cho mâm chính giỗ.
Ghi lại lệ của nhà mình
Lệ tiên thường mỗi nhà một khác: cúng giờ nào, mời ai, mâm gì. Người lớn tuổi biết rõ nhất. Con cháu nên ghi lại vào một cuốn sổ hay ghi chú trong điện thoại, kèm ngày giỗ âm lịch của từng cụ. Khi thế hệ trước không còn, cuốn sổ ấy giúp con cháu giữ nếp mà không phải đoán.
Ngoài mâm cúng, nhiều nhà nhân ngày giỗ thay đôi lọ hoa, bộ chén trà hoặc đặt thêm tượng Quan Âm trên gian thờ Phật trong nhà. Nếu muốn tham khảo tượng Quan Âm với kích thước hợp bàn thờ gia đình, có thể xem tại Thế Giới Phong Thủy.