Mâm cúng chay cơ bản gồm những món gì: bố cục năm món, bảy món và cách phối màu cho mâm đẹp mắt

Trả lời ngắn: Một mâm cúng chay đủ ý thường gồm năm món theo nhóm: một món xôi hoặc cơm, một món canh, một món xào rau củ, một món kho hoặc om, và một món chiên hay món cuốn. Mâm bảy món thêm một món gỏi hoặc nộm và một món tráng miệng như chè. Phối đủ năm màu trắng, xanh, vàng, đỏ, nâu giúp mâm nhìn tươi mà không cần nhiều món.

Mâm cúng chay dùng vào những dịp nào

Nhiều gia đình cúng chay vào ngày rằm, mùng một, nhất là ở bàn thờ Phật, hoặc cả nhà ăn chay theo tín ngưỡng. Ngày vía Phật, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, lễ Vu Lan là những dịp mâm chay phổ biến. Có nhà cúng chay ngày giỗ khi người mất ăn chay lúc sinh thời hoặc gia đình muốn giữ thanh tịnh.

Mâm chay không phải là mâm kém lễ hơn mâm mặn. Điều quan trọng là món sạch, nấu chu đáo và bày gọn.

Nghĩ theo nhóm món, không nghĩ theo tên món

Cách dễ nhất để lên mâm chay là chia theo nhóm: nhóm tinh bột như xôi, cơm, bánh; nhóm nước như canh, súp; nhóm xào; nhóm kho, om; nhóm chiên, cuốn; nhóm gỏi, nộm; nhóm tráng miệng. Mỗi nhóm chọn một món là có ngay một mâm cân bằng, không trùng cách nấu, không trùng vị.

Nghĩ theo nhóm cũng giúp người nấu chia việc: món kho nấu trước, món xào nấu sau cùng cho nóng.

Bố cục mâm năm món

Mâm năm món hợp ngày rằm, mùng một, gia đình bốn năm người.

Bố cục mâm bảy món

Mâm bảy món thêm hai nhóm vào bố cục năm món: một món gỏi hoặc nộm như nộm hoa chuối, gỏi ngó sen, giúp mâm có vị chua ngọt nhẹ; và một món tráng miệng như chè đậu, chè trôi nước hoặc đĩa trái cây cắt. Có nhà thay chè bằng bánh chay, bánh ít.

Mâm bảy món hợp ngày lễ lớn, ngày giỗ có khách, hoặc khi cúng ở chùa.

Phối màu cho mâm đẹp

Mâm chay dễ bị đơn điệu vì nhiều món màu nâu của đậu hũ, nấm. Mẹo đơn giản là đảm bảo đủ năm màu:

• Trắng: đậu hũ, cơm, ngó sen, củ cải.
• Xanh: rau ngót, đậu que, bông cải xanh, rau thơm.
• Vàng: bí đỏ, xôi đậu xanh, đậu hũ chiên.
• Đỏ: xôi gấc, cà rốt, ớt chuông đỏ, cà chua.
• Nâu: nấm kho, đậu hũ kho, mít kho.

Mỗi món có một màu chủ đạo, đặt xen kẽ trên mâm sẽ nhìn tươi và sang.

Bày mâm sao cho gọn

Đặt món xôi hoặc cơm ở giữa hoặc phía trong cùng, món canh đặt bên cạnh để dễ múc, các món mặn xếp quanh. Chén đũa, chén nước chấm đặt phía ngoài. Không xếp chồng đĩa lên nhau trên mâm cúng. Mâm nhỏ mà món nhiều thì có thể dùng hai mâm, một mâm chính và một mâm phụ.

Các món nên được đơm vừa phải, không đầy tràn, để nhìn gọn và không đổ khi bưng lên bàn thờ.

Kiêng gì khi nấu mâm chay cúng

Theo nếp chay của Phật giáo, nhiều gia đình kiêng ngũ vị tân là hành, hẹ, tỏi, kiệu, nén trong món chay cúng Phật. Mâm chay cúng gia tiên thì tùy nhà, có nhà vẫn dùng hành phi. Không dùng nước mắm, mỡ, nước dùng xương. Dao thớt nên rửa sạch hoặc dùng riêng nếu cùng ngày nấu đồ mặn.

Nếu không chắc nếp nhà mình, hỏi người lớn trong nhà là cách tốt nhất.

Mâm chay cho ban Phật và ban gia tiên

Nhà có cả ban Phật và ban gia tiên thường dâng ban Phật trước với mâm chay hoặc đĩa xôi, chè, quả. Sau đó mới dâng mâm cơm ban gia tiên. Nhiều gia đình dâng cả hai ban cùng một mâm chay để tiện, chia một phần nhỏ đặt lên ban Phật.

Ban Phật không nên đặt đồ mặn. Nếu nhà cúng mặn ban gia tiên, nên làm riêng đĩa chay nhỏ cho ban Phật.

Lượng món bao nhiêu là vừa

Mâm cúng là để dâng và sau đó cả nhà thụ lộc. Nên tính lượng món theo số người ăn sau lễ, không nấu quá nhiều. Một gia đình bốn người, mâm năm món, mỗi món một đĩa vừa là đủ. Ngày giỗ có khách thì nhân lên theo số mâm khách.

Đồ chay thừa nên cất tủ lạnh ngay sau bữa, ăn trong một hai ngày, tránh để ngoài trời nóng.

Nấu trước và nấu sau

Món kho, món om, nước dùng canh có thể nấu từ hôm trước, để nguội rồi cất tủ lạnh. Sáng hôm cúng chỉ cần hâm lại, nấu xôi, chiên và xào. Món xào, món chiên để cuối cùng để còn nóng giòn khi dâng. Gỏi, nộm trộn sát giờ cúng để rau không bị ra nước.

Với cách chia này, một người có thể hoàn thành mâm năm món trong khoảng một giờ rưỡi buổi sáng.

Chọn nguyên liệu tươi, sạch

Món chay phụ thuộc nhiều vào độ tươi của rau củ, đậu, nấm. Đậu hũ nên mua trong ngày, ngửi không chua. Nấm tươi chọn loại mũ chắc, không nhớt. Rau củ chọn đúng mùa. Đồ khô như nấm hương, mộc nhĩ, phù trúc nên ngâm kỹ, rửa sạch.

Nguyên liệu tươi giúp món chay có vị ngọt tự nhiên, ít cần nêm nhiều gia vị.

Mâm chay không cần cầu kỳ

Có những mâm chay được tạo hình rất công phu, món giả hình con vật, hoa lá. Những mâm như vậy đẹp nhưng tốn công, không phải nhà nào cũng làm được. Một mâm chay giản dị năm món, nấu kỹ, sạch, bày gọn vẫn đủ trang nghiêm. Ông bà xưa ăn chay với cơm, canh rau, đậu phụ, dưa cà mà vẫn trọn lễ.

Đừng để áp lực mâm đẹp làm mất niềm vui nấu nướng dâng cúng.

Dụng cụ bày mâm chay

Mâm cúng chay nhìn thanh hơn khi bát đĩa đồng bộ. Đĩa sứ trắng hoặc men xanh nhạt làm nổi màu món ăn, mâm gỗ hoặc mâm đồng làm nền ấm. Không dùng hộp nhựa, túi nilon đựng món đặt thẳng lên bàn thờ. Chén canh nên có nắp hoặc đĩa lót để không đổ khi bưng lên cao.

Một bộ bát đĩa riêng dành cho việc cúng, rửa sạch và cất gọn sau mỗi lần dùng, vừa tiện vừa giữ được ý trang trọng.

Hạ mâm và dùng món chay sau lễ

Sau khi hương tàn, xin hạ lễ và mang mâm xuống. Các món nóng nên được hâm lại trước khi ăn nếu đã nguội lâu, nhất là canh và đậu hũ. Món chiên có thể nướng lại trong lò hoặc chảo khô cho giòn. Phần thừa chia hộp, cất tủ lạnh ngay, dùng trong một hai ngày.

Bữa cơm thụ lộc mâm chay vừa nhẹ bụng vừa là dịp cả nhà ăn cùng nhau sau một buổi sáng chuẩn bị.

Chuẩn bị bàn thờ trước khi dâng mâm

Trước khi dâng mâm, dọn bàn thờ, thay nước, thắp nến hoặc bật đèn, cắm hoa tươi. Mâm chay nên đặt lên bàn thờ khi đồ ăn còn ấm, thắp hương và khấn. Nhiều nhà bày thêm đĩa quả, đĩa bánh cạnh mâm. Bàn thờ Phật thường trang nghiêm với tượng Phật hoặc tranh Phật; ai muốn chọn một pho tượng nhỏ cho ban thờ ở nhà có thể tham khảo các mẫu tượng Phật, Di Lặc tại Thế Giới Phong Thủy, chọn cỡ vừa với ban thờ để mâm vẫn có chỗ đặt.

Câu hỏi thường gặp